Deneme versiyası
Günün nitqi
Ayətullah amillər: ilk Asrsyant, E. Ast.khda ona Lord ələ ürəyində olduğunu Allahın sadiq iki barmaqları arasında ona Knd.qlb bir Allah tuta onun Dhd.jz Khvdqrar saxlamaq.

 Səfəvişünaslıq

Ərdəbil əyalətinin xatirə məclisində cənab Höccətül-islam vəl-muslimin Hacı Əbülhəsəninin çıxışı

Salamun əleykum və rəhmətullah!

Qovulmuş şeytandan Allaha sığınıram

Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə. Həmd olsun aləmlərin Rəbbinə. Allahın salavatı bizim ağamız və peyğəmbərimiz Əbülqasim Məhəmməd (s) və onun pak, məsum və seçilmiş ailəsinə olsun. Xüsusilə də, Allahın yer üzərində saxladığı höccətə (İmam Məhdiyə (əc.) Mənim və aləmlərin ruhu onun ayağının tozuna fəda olsun.) Allahın lənəti olsun onların düşmənlərinə, müxaliflərinə və onların fəzilət və üstünlüklərini inkar edənlərə. İndidən qiyamət gününədək.

Bu möhtəşəm və möhtərəm məclis İran İslam Respublikasının tarixində böyük və taleyüklü hadisəyə görə təşkil olunub. Bu hadisə, “Şah İsmayıl Səfəvi Xətainin tacqoyma mərasimi, şiə məzhəbinin rəsmi məzhəb kimi elan olunması və on iki imamçı şiə məzhəbinə əsaslanan dövlətin təsis olunması”ndan ibarətdir.

“Şah” sözü Səfəvilərin sultanlarının adlarının əvvəlində gəlir, məsələn, Şah İsmayıl, Şah Təhmasib, Şah Məhəmməd Xudabəndə, Şah Sultan Hüseyn, Şah Süleyman, Şah Abbas və s. Amma başqa sultanların adlarının sonunda gəlir, məsələn, Nadir Şah, Fətəli Şah, Məhəmməd Rza Şah və s.

Şah Əbdüləzim, Qumdakı Şah Nemətullah Vəli, Şah Əhməd Qasim, Şah Seyyid Vəli və s. kimi digər şəxslərdə olduğu kimi Səfəvi sultanlarının da adlarının əvvəlindəki “şah” sözü seyid mənasındadır.

Cəlaləddin Rumi özünün məşhur dastanında qeyd edir ki, bir alim, bir seyid və bir adi şəxs bir bağbanın bağına girdilər. Onlar icazə almadan onun malını, bağının meyvələrini yeməyə başladılar. Nəql edir ki, seyidə işarə edib, özünü təqdim etməsini istədikdə, dedi: “... O ki bizim şahzadə və sultanımızdır”.

Seyidlər Peyğəmbərin (s) nəslindəndir. Müsəlmanların vilayət, imamət və rəhbərliyi Peyğəmbər (s) nəsli olan Əhli-beytə (ə) məxsus olduğu üçün onlara şah, əmir, seyid, bəzi yerlərdə mirzə və ərəb ölkələrində isə şərif və əşrəf demişlər. Şah İsmayıl, yəni Seyid İsmayıl o şəxsdir ki, Peyğəmbər (s) ailəsindəndir və İslam cəmiyyətinə rəhbərlik və onlara başçılıq etmək ləyaqətinə malikdir. Bu ləqəbin seçilmə səbəbi bu idi ki, Osmanlı sultanları onların seyid olmasını qəbul etmirdilər. Necə ki, Abbasi xəlifələri Misirdəki Fatimi sultanlarının Həzrət Fatimə (s.ə.), İmam Əli (ə) və Peyğəmbər (s) nəslindən olmaması haqqında imza topladılar. Ona görə də, şəri baxımdan onların siyasi rəhbərliyini inkar etdilər və sual altına qoydular.

Cənab höccətül-islam vəl-muslimin ağa Amili maraqlı söhbətlər edib xatırlatdı ki, belə proqramlarda mənfi məna daşıyan, ayrıseçkilik və təfriqə yaradan nasionalizmdən danışmamalıyıq. İnşallah ki, belə deyil. Həqiqətdə bu gün İran ölkəsində şiə prinsiplərinə əsaslanan hakimiyyətin elan olunduğu gündür. Ərdəbil də İran İslam Respublikasının bir hissəsidir.

Mərasimin təşkil olunduğu münasibətə, yəni şiəlik və Səfəvilər dövlətinin təsis olunması məsələsinə diqqət edərək, monqollar zamanından sonra baş vermiş hadisələrə ümumi bir nəzər salmaq istəyirəm. İran və İraq qüvvələri meydana gəldikdən sonra iş başına gələn bəzi şəxslər regionda onlardan öncəki müsəlman hakimləri kimi sünniliyə və sünni alimlərinə adi və ənənəvi şəkildə bağlı deyildilər. Əksinə, ya monqolların ilk Elxaniləri olan Hun Qu və onun övladları kimi ya ümumiyyətlə müsəlman deyildilər, ya da sonrakı Elxailərdən olan Qazan Xan və başqaları kimi müsəlman idilər. Yəni onlar bir neçə yol ayrıcında idilər. Dinlər arasında buddizmlə İslamdan birini seçməli, İslamı seçdikləri təqdirdə isə sünni və şiə məzhəblərindən birini rəsmi əqidə kimi qəbul etməli idilər.

Təbii ki, hakimlərin İslam məzhəblərindən birini qanuni olaraq qəbul etməsində o məzhəblərin alim və şəxsiyyətlərinin güclü məntiq və dəlilləri əsas rol oynayırdı. Şübhəsiz ki, elmi və məntiqi üstünlük Peyğəmbərin Əhli-beytinin tərəfdarı olan məzhəbin ardıcılları, yəni şiə alimlərinin tərəfində idi. Məhz belə bir şəraitdə Əllamə Hilli o əsrin əhli-sünnə alimlərilə qəhrəmancasına mübahisədə şiəliyin dirçəlməsinə və Elcatyunun şiəliyə yönəlməsinə şərait yaratdı.

Bu hərəkat üç əsrdən sonra Səfəvi dövlətinin yaranması ilə nəticələndi. Əgər vaxtımız olsa, Şeyx Səfiyəddinin rəhbərliyi haqqında söz açaram. Çox istəyirəm ki, bir fürsət olaydı, Şeyx Səfiyəddinin rəhbərliyi haqqında araşdırılmış elmi məsələləri müzakirə edim. Lakin bu mərasim daha çox şiəlik mövzusuna həsr olunub.

Hicri tarixilə 656-cı ildə Çingiz Xanın nəvəsi Hulaku Xanın vasitəsilə Bağdadda Abbasi xilafətinin və Qəzvində İsmaililərin hakimiyyətinin devrilməsi İslam tarixində İrana və İraqa, yəni şiəliyə qarşı yönəlmiş çoxəsrlik məzhəbi repressiyanın aradan qalxması üçün münasib şərait yaratdı. O məzhəbi repressiyalar təqribən bitdi. Beləlilə şiələr fəaliyyət göstərib, öz məzhəblərini təbliğ etmək üçün siyasi, ictimai və mədəni baxımdan əhli-sünnə ilə eyni hüquqa malik oldular.

Hər halda Çingiz Xanın nəvəsi Hulaku Xan İranda hakimiyyətə yiyələndikdən sonra Elxanilər adlanan sülalə hakimiyyətə gəldi. Onların ən bariz şəxsiyyətləri olan Qazan Xan, qardaşı Olcatyu, sonra isə onun oğlu Əbu Səid İranda hakimiyyətdə olmuşlar. Digər bir məsələ budur ki, Bağdad xilafəti devrildikdən sonra yaranmış boşluqda adətən o hökumətlərin vasitəçisi və onlar tərəfindən maliyyələşən əhli-sünnə alimləri özlərinin güclü və qədim arxalarını itirdilər. Diqqət etmək lazımdır ki, bu məsələ tam elmi tarixi bir bəhsidir və sünnilik və şiəlik məsələsi ilə əlaqəsi yoxdur. Burada ancaq tarixi həqiqətlər bəyan edilir. Bir sözlə, beləcə bu alimlər zəiflədilər və bu zaman təqvalı və cəsarətli alimlərin fəaliyyəti üçün zəmin yarandı. Bu alimlərin bir neçə xüsusiyyəti var idi:

1. Dövlətdən asılı deyildilər və onların zülmlərinə, fəsadlarına etiraz edirdilər. Bu xüsusiyyət sünni ruhanilərində yox idi.

2. Özlərini ixtilaflardan, daha dəqiq desək, sünnilərin şiələr əleyhinə təəssübkeş və düşməncəsinə rəftarlarından kənar saxlayır, bu məqsədlə bildirirdilər ki, arifin məzhəbi başqa məzhəblərdən ayrıdır. Sufiliyin öz məzhəbi var və o da səhabələrə tabeçilikdən ibarətdir. Bu vasitə ilə özlərini İslam dünyasında şiələrə qarşı yönələn düşməncəsinə rəftardan qoruyurdular.

3. Bu arif alimlərin 3-cü xüsusiyyəti bu idi ki, öz təriqətlərinin silsiləsini şiələrin 1-ci imamı həzrət Əliyə (ə) və bir neçə başqa məsum imamlara (ə) çatdırırdılar. Bundan əlavə, şiəliyin ümumi əsaslarına, o cümlədən, vilayətçilik, ədalətsevərlik, məzlumları müdafiə və kafirlərlə cihad prinsiplərinə bağlı idilər. Bu cərəyanın tanınmış simalarından Şeyx Əlauddövlə Simnani, Seyid Əli Həmədani, Şeyx İbrahim Həmsuyi Azəri və başqalarını göstərmək olar. Aydındır ki, yuxarıda saydığımız xüsusiyyətlərin bu şəxslərdə olması şiələrin xeyrinə nəticələnirdi və cəmiyyətdə şiələrə qarşı olan mənfi baxış azaldıqca insanların şiəlik haqqında neytral şəkildə araşdırma aparmasına zəmin yaranırdı.

Diqqət yetiriləcək başqa bir məsələ isə sünni məzhəbləri arasındakı, xüsusilə də Hənəfi və Şafei məzhəbləri arasındakı İslam tarixində qədim kökü olan ixtilaflardır. Bu da hicri tarixilə 7-10-cu əsrlərdə monqollardan sonra bizim ölkəmizdə mövcud olan məsələlərdən idi. Misal olaraq, Elcatyunun sarayında baş qazi vəzifəsini daşıyan şafii məzhəbli Nizaməddin Əbdülməlik Marağayi ilə Buxaranın məşhur hənəfi məzhəbli alimi Sədri-cahan arasındakı elmi mübahisəni göstərmək olar. Qeyd etmək lazımdır ki, bu iki məzhəb arasındakı mübahisələrdə qələbələrin çoxu şafei məzhəbinə nəsib olmuşdur. Çünki hənəfi məzhəbi zəif idi, şafei məzhəbi isə əksinə olaraq, daha güclü məntiqə malik idi.

Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, şafei və hənəfi firqələri arasındakı bu ixtilaflar da faktiki olaraq şiənin xeyrinə nəticələnirdi. Ümumiyyətlə, şiə məzhəbinin xeyrinə olan mühüm amillər var idi ki, İslam məzhəbləri ilə elmi mübahisələrdə onlardan bəhrələnə bilirdi.

Bu mühüm amillərdən biri, şiələrin Əhli-beytin (ə) təlimlərinə əsaslanmaları idi. Əhli-beyt (ə) də Peyğəmbərin (s) onlar haqqında dəfələrlə verdiyi birmənalı tapşırıqlara görə xalq tərəfindən ehtiramla qarşılanırdılar və seyidlər də bu vasitə ilə İslam dünyasında hörmət sahibi idilər.

“Nüfuz” və “mənəviyyat” həm seyidlərdə, həm də şiələrdə olan iki ünsürdür. Bu da onların xeyrinə olan mühüm amillərdən idi. Şiələr Əhli-beytə (ə) sarılırdılar və bu ailə də müsəlmanlar arasında hörmət sahibi idilər.

Hənəfi və şafei məzhəbi arasındakı elmi qarşıdurmaya işarə etdik. Bununla yanaşı, şiə alimlərinin sünni alimləri ilə şiə məzhəbinin haqq olması məsələsidə olan uğurlu elmi mübahisəsinə də işarə edək. Bu alimlərin qabaqcıllarından biri Əllamə Hillidir. O, Qazi Nizaməddinlə elmi mübahisələr apararaq onu məğlub etmişdir. Qaraqoyunlular sülaləsindən olan Mirzə şiə məzhəbini qəbul edən ilk şəxsdir.

Bütün bu amillər şiələrin mədəni, ictimai və siyasi fəaliyyətlərilə İranda və onun ətrafında nəzərə çarpacaq inkişafına səbəb oldu. Biz istər Elxanilər dövlətində və onunla eyni əsrdəki başqa dövlətlərdə, istərsə də onlardan sonrakı dövlətlərdə, misal olaraq, Azərbaycandakı Ali-Cəlayir, Ali-İlxu, Fars əyalətindəki Ali-Munzər və Xorasandakı Teymurilər dövlətində geniş və nəzərə çarpacaq fəaliyyətləri olan böyük şiə şəxsiyyətlərini görürük. Onların ən bariz nümunələrindən biri Nəsirəddin Tusidir.

Öz zəmanələrinin böyük şəxsiyyətləri olan Sədrəddin Savcədi və Talibəddin Amili kimi seyidlər də böyük nüfuz sahibi olmuş, baş vəzir kimi mühüm vəzifələri daşımış və sultanlar üzərində böyük təsirə malik olmuşlar. Hətta Elcatyu kimi bəzi sultanlar rəsmi olaraq şiəliyi qəbul edib, on iki imam (ə) adına sikkə zərb etdirirdilər.

Bu şiə alimlərinin təsiri altında olan sultanlar, bir qayda olaraq, xütbələrdən başqalarının adlarını götürür və imamların adı ilə xütbə oxuyurdular.

Belə bir həlledici mərhələdə Şeyx Səfiyəddin Ərdəbili kimi bir şəxsiyyət şiə aləminin mərkəzində meydana çıxır. O, iqtidara bağlı olmayan azad bir şəxsiyyətdir, zahid və arifdir. Hətta onu şiə saymasaq belə, “Səfvət əs-səfa” kitabındakı yazılarından göründüyü kimi onun xarakterinə hakim olan şiə təfəkkürü olmuşdur. Onun təfəkkür və rəftarları da şiəliyin Aşura məntiqilə səsləşir. Digər tərəfdən, Hindistanın cənubundan tutmuş İran, İraq, Suriya, Livan, Fələstin, Qafqaz və Kiçik Asiyaya qədər uzanan bir ərazidə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında nüfuza malik bir şəxs olmuş və bu məntəqələrin hamısından onun ardıcıllları və müridləri olmuşdur. Qardaşı Livanda dəfn edilmişdir. Şeyx Əli Əcəmi ləqəbi ilə tanınan nəvəsi Xacə Sultan Əli Siyahpuş Qüdsdə dəfn olunub. Nəvəsi Xacə Əli Sultanın Hələb və Şamda o qədər müridi olmuşdur ki, məntəqənin sultan və hakimləri ondan bərk qorxuya düşüb, saray mollalarını toplamış və onun əleyhinə fitva vermişlər. Şah İsmayılın babası Cüneydin və atası Heydərin də qətli məhz bu sülaləyə olan sevgidən yaranan belə bir qorxu şəraitində baş verdi. Səfəvi sülaləsinin belə yüksək imtiyazları var idi.

Kəsrəvi kimi şəxslər Səfəvi sülaləsinin şiə məzhəbi adından sui-istifadə edib, Osmanlılara qarşı mübarizə üçün özlərini seyid adlandırdıqlarını, Şah İsmayıldan öncə onların arasına seyidlik iddiasından heç bir əsər-əlamət olmadığını sübut etməyə çalışırlar.

Əlbəttə, Kəsrəvi bu iddiada təqsirsizdir. Çünki 80 il öncə Səfiyəddin Ərdəbilinin kitabı onun əlinə düşməyib. Bundan əlavə, Kəsrəvi öz kitabını yazarkən bir çox tarixi faktlar və sənədlər üzə çıxmamışdı. O bunların hamısından xəbərsiz idi.

Bizdə isə Səfəvi sülaləsinin seyid olmasına dair Şah İsmayıldan on illərlə öncəyə aid olan tarixi faktlar var. Xacə Əli Siyahpuş Hələb, İraq və Şamda Seyyid Əli adı ilə tanınıb. Səfəvilər nəsli həm xalqın məhəbbəitini və etimadını qazanmışdı, həm seyid idilər və həm də şiə. Səfiyəddinin şiəliyi barədə və bu məsələni inkar edən əbəs iddiaların hamısı naqisdir.

Qazi Nurullah Şüştəridən Səfəvilər əsrinin böyük alimləri barədə bir məqamı qeyd etmək istəyirəm ki, o da bizim tədqiqatımızda qətiyyən öz əksini tapmayan təqiyyə məsələsidir:

Şiələrin əlamətlərindən biri bu idi ki, onlar ya deyirdilər ki, biz şafeiyik, ya iddia edirdilər ki, biz hər hansı bir məzhəbin ardıcılı deyilik, əksinə, 4 məzhəbin dini hökmlərinə baxırıq, hansı ehtiyyata daha yaxın olsa, onu seçirik.

Hacı Nurullah Hindistanda qazilik edərkən məhz bu işi görürdü. Özünün şiə olduğunu demirdi və deyə də bilməzdi. Çünki dərhal öldürülərdi. O, Əhli-beyt (ə) məzhəbinə uyğun bir hökm verirdi və bunu şafei, hənəfi və başqa məzhəblərdən birinə aid edirdi.

Bu əməl şiəliyin parolu idi. Biz bunu Şeyx Səfiyəddin Ərdəbilinin həyatında da görürük. Şirazdakı təriqət şeyxi olan Abdullah Bəyani deyir: - “Şeyx Səfiyəddin seyiddir və İmam Kazimin (ə) övladlarındandır. Sonradan Şeyx Səfiyəddin Şeyx Zahid Gilaninin qızı Fatiməni aldı, özü də Şeyx Zahidin şagirdi oldu.

Şeyx Zahid özü ömrünün cavan çağlarında İmam Kazimin (ə) övladlarından olan Seyid Cəmaləddin Təbrizinin yetirməsi olmuşdur.

Buna əsasən, diqqət etdikdə görürük ki, gediş-gəlişlər çox ölçülü-biçilidir. Məhz belə bir şəraitdə şiəlik qalxır, şiə məzhəbi rəsmi olaraq vücuda gəlir.

Bununla belə, Kəlxuran kəndinə getdikdə oranın qəriblik və xarabalıqlarını gördükdə oranın vəziyyətinə əfsuslanırıq ki, nə üçün diqqətsizlik üzündən beləcə xaraba olaraq qalmışdır. Halbuki İmam Kazımın (ə) oğlu həzrət Həmzənin məzarı orada yerləşir.

Ərdəbil əyalətinin xatirə məclisində cənab Höccətül-islam vəl-muslimin Hacı Əbülhəsəninin çıxışı

Salamun əleykum və rəhmətullah!

Qovulmuş şeytandan Allaha sığınıram

Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə. Həmd olsun aləmlərin Rəbbinə. Allahın salavatı bizim ağamız və peyğəmbərimiz Əbülqasim Məhəmməd (s) və onun pak, məsum və seçilmiş ailəsinə olsun. Xüsusilə də, Allahın yer üzərində saxladığı höccətə (İmam Məhdiyə (əc.) Mənim və aləmlərin ruhu onun ayağının tozuna fəda olsun.) Allahın lənəti olsun onların düşmənlərinə, müxaliflərinə və onların fəzilət və üstünlüklərini inkar edənlərə. İndidən qiyamət gününədək.

Bu möhtəşəm və möhtərəm məclis İran İslam Respublikasının tarixində böyük və taleyüklü hadisəyə görə təşkil olunub. Bu hadisə, “Şah İsmayıl Səfəvi Xətainin tacqoyma mərasimi, şiə məzhəbinin rəsmi məzhəb kimi elan olunması və on iki imamçı şiə məzhəbinə əsaslanan dövlətin təsis olunması”ndan ibarətdir.

“Şah” sözü Səfəvilərin sultanlarının adlarının əvvəlində gəlir, məsələn, Şah İsmayıl, Şah Təhmasib, Şah Məhəmməd Xudabəndə, Şah Sultan Hüseyn, Şah Süleyman, Şah Abbas və s. Amma başqa sultanların adlarının sonunda gəlir, məsələn, Nadir Şah, Fətəli Şah, Məhəmməd Rza Şah və s.

Şah Əbdüləzim, Qumdakı Şah Nemətullah Vəli, Şah Əhməd Qasim, Şah Seyyid Vəli və s. kimi digər şəxslərdə olduğu kimi Səfəvi sultanlarının da adlarının əvvəlindəki “şah” sözü seyid mənasındadır.

Cəlaləddin Rumi özünün məşhur dastanında qeyd edir ki, bir alim, bir seyid və bir adi şəxs bir bağbanın bağına girdilər. Onlar icazə almadan onun malını, bağının meyvələrini yeməyə başladılar. Nəql edir ki, seyidə işarə edib, özünü təqdim etməsini istədikdə, dedi: “... O ki bizim şahzadə və sultanımızdır”.

Seyidlər Peyğəmbərin (s) nəslindəndir. Müsəlmanların vilayət, imamət və rəhbərliyi Peyğəmbər (s) nəsli olan Əhli-beytə (ə) məxsus olduğu üçün onlara şah, əmir, seyid, bəzi yerlərdə mirzə və ərəb ölkələrində isə şərif və əşrəf demişlər. Şah İsmayıl, yəni Seyid İsmayıl o şəxsdir ki, Peyğəmbər (s) ailəsindəndir və İslam cəmiyyətinə rəhbərlik və onlara başçılıq etmək ləyaqətinə malikdir. Bu ləqəbin seçilmə səbəbi bu idi ki, Osmanlı sultanları onların seyid olmasını qəbul etmirdilər. Necə ki, Abbasi xəlifələri Misirdəki Fatimi sultanlarının Həzrət Fatimə (s.ə.), İmam Əli (ə) və Peyğəmbər (s) nəslindən olmaması haqqında imza topladılar. Ona görə də, şəri baxımdan onların siyasi rəhbərliyini inkar etdilər və sual altına qoydular.

Cənab höccətül-islam vəl-muslimin ağa Amili maraqlı söhbətlər edib xatırlatdı ki, belə proqramlarda mənfi məna daşıyan, ayrıseçkilik və təfriqə yaradan nasionalizmdən danışmamalıyıq. İnşallah ki, belə deyil. Həqiqətdə bu gün İran ölkəsində şiə prinsiplərinə əsaslanan hakimiyyətin elan olunduğu gündür. Ərdəbil də İran İslam Respublikasının bir hissəsidir.

Mərasimin təşkil olunduğu münasibətə, yəni şiəlik və Səfəvilər dövlətinin təsis olunması məsələsinə diqqət edərək, monqollar zamanından sonra baş vermiş hadisələrə ümumi bir nəzər salmaq istəyirəm. İran və İraq qüvvələri meydana gəldikdən sonra iş başına gələn bəzi şəxslər regionda onlardan öncəki müsəlman hakimləri kimi sünniliyə və sünni alimlərinə adi və ənənəvi şəkildə bağlı deyildilər. Əksinə, ya monqolların ilk Elxaniləri olan Hun Qu və onun övladları kimi ya ümumiyyətlə müsəlman deyildilər, ya da sonrakı Elxailərdən olan Qazan Xan və başqaları kimi müsəlman idilər. Yəni onlar bir neçə yol ayrıcında idilər. Dinlər arasında buddizmlə İslamdan birini seçməli, İslamı seçdikləri təqdirdə isə sünni və şiə məzhəblərindən birini rəsmi əqidə kimi qəbul etməli idilər.

Təbii ki, hakimlərin İslam məzhəblərindən birini qanuni olaraq qəbul etməsində o məzhəblərin alim və şəxsiyyətlərinin güclü məntiq və dəlilləri əsas rol oynayırdı. Şübhəsiz ki, elmi və məntiqi üstünlük Peyğəmbərin Əhli-beytinin tərəfdarı olan məzhəbin ardıcılları, yəni şiə alimlərinin tərəfində idi. Məhz belə bir şəraitdə Əllamə Hilli o əsrin əhli-sünnə alimlərilə qəhrəmancasına mübahisədə şiəliyin dirçəlməsinə və Elcatyunun şiəliyə yönəlməsinə şərait yaratdı.

Bu hərəkat üç əsrdən sonra Səfəvi dövlətinin yaranması ilə nəticələndi. Əgər vaxtımız olsa, Şeyx Səfiyəddinin rəhbərliyi haqqında söz açaram. Çox istəyirəm ki, bir fürsət olaydı, Şeyx Səfiyəddinin rəhbərliyi haqqında araşdırılmış elmi məsələləri müzakirə edim. Lakin bu mərasim daha çox şiəlik mövzusuna həsr olunub.

Hicri tarixilə 656-cı ildə Çingiz Xanın nəvəsi Hulaku Xanın vasitəsilə Bağdadda Abbasi xilafətinin və Qəzvində İsmaililərin hakimiyyətinin devrilməsi İslam tarixində İrana və İraqa, yəni şiəliyə qarşı yönəlmiş çoxəsrlik məzhəbi repressiyanın aradan qalxması üçün münasib şərait yaratdı. O məzhəbi repressiyalar təqribən bitdi. Beləlilə şiələr fəaliyyət göstərib, öz məzhəblərini təbliğ etmək üçün siyasi, ictimai və mədəni baxımdan əhli-sünnə ilə eyni hüquqa malik oldular.

Hər halda Çingiz Xanın nəvəsi Hulaku Xan İranda hakimiyyətə yiyələndikdən sonra Elxanilər adlanan sülalə hakimiyyətə gəldi. Onların ən bariz şəxsiyyətləri olan Qazan Xan, qardaşı Olcatyu, sonra isə onun oğlu Əbu Səid İranda hakimiyyətdə olmuşlar. Digər bir məsələ budur ki, Bağdad xilafəti devrildikdən sonra yaranmış boşluqda adətən o hökumətlərin vasitəçisi və onlar tərəfindən maliyyələşən əhli-sünnə alimləri özlərinin güclü və qədim arxalarını itirdilər. Diqqət etmək lazımdır ki, bu məsələ tam elmi tarixi bir bəhsidir və sünnilik və şiəlik məsələsi ilə əlaqəsi yoxdur. Burada ancaq tarixi həqiqətlər bəyan edilir. Bir sözlə, beləcə bu alimlər zəiflədilər və bu zaman təqvalı və cəsarətli alimlərin fəaliyyəti üçün zəmin yarandı. Bu alimlərin bir neçə xüsusiyyəti var idi:

1. Dövlətdən asılı deyildilər və onların zülmlərinə, fəsadlarına etiraz edirdilər. Bu xüsusiyyət sünni ruhanilərində yox idi.

2. Özlərini ixtilaflardan, daha dəqiq desək, sünnilərin şiələr əleyhinə təəssübkeş və düşməncəsinə rəftarlarından kənar saxlayır, bu məqsədlə bildirirdilər ki, arifin məzhəbi başqa məzhəblərdən ayrıdır. Sufiliyin öz məzhəbi var və o da səhabələrə tabeçilikdən ibarətdir. Bu vasitə ilə özlərini İslam dünyasında şiələrə qarşı yönələn düşməncəsinə rəftardan qoruyurdular.

3. Bu arif alimlərin 3-cü xüsusiyyəti bu idi ki, öz təriqətlərinin silsiləsini şiələrin 1-ci imamı həzrət Əliyə (ə) və bir neçə başqa məsum imamlara (ə) çatdırırdılar. Bundan əlavə, şiəliyin ümumi əsaslarına, o cümlədən, vilayətçilik, ədalətsevərlik, məzlumları müdafiə və kafirlərlə cihad prinsiplərinə bağlı idilər. Bu cərəyanın tanınmış simalarından Şeyx Əlauddövlə Simnani, Seyid Əli Həmədani, Şeyx İbrahim Həmsuyi Azəri və başqalarını göstərmək olar. Aydındır ki, yuxarıda saydığımız xüsusiyyətlərin bu şəxslərdə olması şiələrin xeyrinə nəticələnirdi və cəmiyyətdə şiələrə qarşı olan mənfi baxış azaldıqca insanların şiəlik haqqında neytral şəkildə araşdırma aparmasına zəmin yaranırdı.

Diqqət yetiriləcək başqa bir məsələ isə sünni məzhəbləri arasındakı, xüsusilə də Hənəfi və Şafei məzhəbləri arasındakı İslam tarixində qədim kökü olan ixtilaflardır. Bu da hicri tarixilə 7-10-cu əsrlərdə monqollardan sonra bizim ölkəmizdə mövcud olan məsələlərdən idi. Misal olaraq, Elcatyunun sarayında baş qazi vəzifəsini daşıyan şafii məzhəbli Nizaməddin Əbdülməlik Marağayi ilə Buxaranın məşhur hənəfi məzhəbli alimi Sədri-cahan arasındakı elmi mübahisəni göstərmək olar. Qeyd etmək lazımdır ki, bu iki məzhəb arasındakı mübahisələrdə qələbələrin çoxu şafei məzhəbinə nəsib olmuşdur. Çünki hənəfi məzhəbi zəif idi, şafei məzhəbi isə əksinə olaraq, daha güclü məntiqə malik idi.

Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, şafei və hənəfi firqələri arasındakı bu ixtilaflar da faktiki olaraq şiənin xeyrinə nəticələnirdi. Ümumiyyətlə, şiə məzhəbinin xeyrinə olan mühüm amillər var idi ki, İslam məzhəbləri ilə elmi mübahisələrdə onlardan bəhrələnə bilirdi.

Bu mühüm amillərdən biri, şiələrin Əhli-beytin (ə) təlimlərinə əsaslanmaları idi. Əhli-beyt (ə) də Peyğəmbərin (s) onlar haqqında dəfələrlə verdiyi birmənalı tapşırıqlara görə xalq tərəfindən ehtiramla qarşılanırdılar və seyidlər də bu vasitə ilə İslam dünyasında hörmət sahibi idilər.

“Nüfuz” və “mənəviyyat” həm seyidlərdə, həm də şiələrdə olan iki ünsürdür. Bu da onların xeyrinə olan mühüm amillərdən idi. Şiələr Əhli-beytə (ə) sarılırdılar və bu ailə də müsəlmanlar arasında hörmət sahibi idilər.

Hənəfi və şafei məzhəbi arasındakı elmi qarşıdurmaya işarə etdik. Bununla yanaşı, şiə alimlərinin sünni alimləri ilə şiə məzhəbinin haqq olması məsələsidə olan uğurlu elmi mübahisəsinə də işarə edək. Bu alimlərin qabaqcıllarından biri Əllamə Hillidir. O, Qazi Nizaməddinlə elmi mübahisələr apararaq onu məğlub etmişdir. Qaraqoyunlular sülaləsindən olan Mirzə şiə məzhəbini qəbul edən ilk şəxsdir.

Bütün bu amillər şiələrin mədəni, ictimai və siyasi fəaliyyətlərilə İranda və onun ətrafında nəzərə çarpacaq inkişafına səbəb oldu. Biz istər Elxanilər dövlətində və onunla eyni əsrdəki başqa dövlətlərdə, istərsə də onlardan sonrakı dövlətlərdə, misal olaraq, Azərbaycandakı Ali-Cəlayir, Ali-İlxu, Fars əyalətindəki Ali-Munzər və Xorasandakı Teymurilər dövlətində geniş və nəzərə çarpacaq fəaliyyətləri olan böyük şiə şəxsiyyətlərini görürük. Onların ən bariz nümunələrindən biri Nəsirəddin Tusidir.

Öz zəmanələrinin böyük şəxsiyyətləri olan Sədrəddin Savcədi və Talibəddin Amili kimi seyidlər də böyük nüfuz sahibi olmuş, baş vəzir kimi mühüm vəzifələri daşımış və sultanlar üzərində böyük təsirə malik olmuşlar. Hətta Elcatyu kimi bəzi sultanlar rəsmi olaraq şiəliyi qəbul edib, on iki imam (ə) adına sikkə zərb etdirirdilər.

Bu şiə alimlərinin təsiri altında olan sultanlar, bir qayda olaraq, xütbələrdən başqalarının adlarını götürür və imamların adı ilə xütbə oxuyurdular.

Belə bir həlledici mərhələdə Şeyx Səfiyəddin Ərdəbili kimi bir şəxsiyyət şiə aləminin mərkəzində meydana çıxır. O, iqtidara bağlı olmayan azad bir şəxsiyyətdir, zahid və arifdir. Hətta onu şiə saymasaq belə, “Səfvət əs-səfa” kitabındakı yazılarından göründüyü kimi onun xarakterinə hakim olan şiə təfəkkürü olmuşdur. Onun təfəkkür və rəftarları da şiəliyin Aşura məntiqilə səsləşir. Digər tərəfdən, Hindistanın cənubundan tutmuş İran, İraq, Suriya, Livan, Fələstin, Qafqaz və Kiçik Asiyaya qədər uzanan bir ərazidə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında nüfuza malik bir şəxs olmuş və bu məntəqələrin hamısından onun ardıcıllları və müridləri olmuşdur. Qardaşı Livanda dəfn edilmişdir. Şeyx Əli Əcəmi ləqəbi ilə tanınan nəvəsi Xacə Sultan Əli Siyahpuş Qüdsdə dəfn olunub. Nəvəsi Xacə Əli Sultanın Hələb və Şamda o qədər müridi olmuşdur ki, məntəqənin sultan və hakimləri ondan bərk qorxuya düşüb, saray mollalarını toplamış və onun əleyhinə fitva vermişlər. Şah İsmayılın babası Cüneydin və atası Heydərin də qətli məhz bu sülaləyə olan sevgidən yaranan belə bir qorxu şəraitində baş verdi. Səfəvi sülaləsinin belə yüksək imtiyazları var idi.

Kəsrəvi kimi şəxslər Səfəvi sülaləsinin şiə məzhəbi adından sui-istifadə edib, Osmanlılara qarşı mübarizə üçün özlərini seyid adlandırdıqlarını, Şah İsmayıldan öncə onların arasına seyidlik iddiasından heç bir əsər-əlamət olmadığını sübut etməyə çalışırlar.

Əlbəttə, Kəsrəvi bu iddiada təqsirsizdir. Çünki 80 il öncə Səfiyəddin Ərdəbilinin kitabı onun əlinə düşməyib. Bundan əlavə, Kəsrəvi öz kitabını yazarkən bir çox tarixi faktlar və sənədlər üzə çıxmamışdı. O bunların hamısından xəbərsiz idi.

Bizdə isə Səfəvi sülaləsinin seyid olmasına dair Şah İsmayıldan on illərlə öncəyə aid olan tarixi faktlar var. Xacə Əli Siyahpuş Hələb, İraq və Şamda Seyyid Əli adı ilə tanınıb. Səfəvilər nəsli həm xalqın məhəbbəitini və etimadını qazanmışdı, həm seyid idilər və həm də şiə. Səfiyəddinin şiəliyi barədə və bu məsələni inkar edən əbəs iddiaların hamısı naqisdir.

Qazi Nurullah Şüştəridən Səfəvilər əsrinin böyük alimləri barədə bir məqamı qeyd etmək istəyirəm ki, o da bizim tədqiqatımızda qətiyyən öz əksini tapmayan təqiyyə məsələsidir:

Şiələrin əlamətlərindən biri bu idi ki, onlar ya deyirdilər ki, biz şafeiyik, ya iddia edirdilər ki, biz hər hansı bir məzhəbin ardıcılı deyilik, əksinə, 4 məzhəbin dini hökmlərinə baxırıq, hansı ehtiyyata daha yaxın olsa, onu seçirik.

Hacı Nurullah Hindistanda qazilik edərkən məhz bu işi görürdü. Özünün şiə olduğunu demirdi və deyə də bilməzdi. Çünki dərhal öldürülərdi. O, Əhli-beyt (ə) məzhəbinə uyğun bir hökm verirdi və bunu şafei, hənəfi və başqa məzhəblərdən birinə aid edirdi.

Bu əməl şiəliyin parolu idi. Biz bunu Şeyx Səfiyəddin Ərdəbilinin həyatında da görürük. Şirazdakı təriqət şeyxi olan Abdullah Bəyani deyir: - “Şeyx Səfiyəddin seyiddir və İmam Kazimin (ə) övladlarındandır. Sonradan Şeyx Səfiyəddin Şeyx Zahid Gilaninin qızı Fatiməni aldı, özü də Şeyx Zahidin şagirdi oldu.

Şeyx Zahid özü ömrünün cavan çağlarında İmam Kazimin (ə) övladlarından olan Seyid Cəmaləddin Təbrizinin yetirməsi olmuşdur.

Buna əsasən, diqqət etdikdə görürük ki, gediş-gəlişlər çox ölçülü-biçilidir. Məhz belə bir şəraitdə şiəlik qalxır, şiə məzhəbi rəsmi olaraq vücuda gəlir.

Bununla belə, Kəlxuran kəndinə getdikdə oranın qəriblik və xarabalıqlarını gördükdə oranın vəziyyətinə əfsuslanırıq ki, nə üçün diqqətsizlik üzündən beləcə xaraba olaraq qalmışdır. Halbuki İmam Kazımın (ə) oğlu həzrət Həmzənin məzarı orada yerləşir.

admin
Date published: 12:00
10 / 10ScaleMaximum stars

Ərdəbil əyalətinin xatirə məclisində cənab Höccətül-islam vəl-muslimin Hacı Əbülhəsəninin çıxışı

Salamun əleykum və rəhmətullah!

Qovulmuş şeytandan Allaha sığınıram

Rəhman və Rəhim Allahın adı ilə. Həmd olsun aləmlərin Rəbbinə. Allahın salavatı bizim ağamız və peyğəmbərimiz Əbülqasim Məhəmməd (s) və onun pak, məsum və seçilmiş ailəsinə olsun. Xüsusilə də, Allahın yer üzərində saxladığı höccətə (İmam Məhdiyə (əc.) Mənim və aləmlərin ruhu onun ayağının tozuna fəda olsun.) Allahın lənəti olsun onların düşmənlərinə, müxaliflərinə və onların fəzilət və üstünlüklərini inkar edənlərə. İndidən qiyamət gününədək.

Bu möhtəşəm və möhtərəm məclis İran İslam Respublikasının tarixində böyük və taleyüklü hadisəyə görə təşkil olunub. Bu hadisə, “Şah İsmayıl Səfəvi Xətainin tacqoyma mərasimi, şiə məzhəbinin rəsmi məzhəb kimi elan olunması və on iki imamçı şiə məzhəbinə əsaslanan dövlətin təsis olunması”ndan ibarətdir.

“Şah” sözü Səfəvilərin sultanlarının adlarının əvvəlində gəlir, məsələn, Şah İsmayıl, Şah Təhmasib, Şah Məhəmməd Xudabəndə, Şah Sultan Hüseyn, Şah Süleyman, Şah Abbas və s. Amma başqa sultanların adlarının sonunda gəlir, məsələn, Nadir Şah, Fətəli Şah, Məhəmməd Rza Şah və s.

Şah Əbdüləzim, Qumdakı Şah Nemətullah Vəli, Şah Əhməd Qasim, Şah Seyyid Vəli və s. kimi digər şəxslərdə olduğu kimi Səfəvi sultanlarının da adlarının əvvəlindəki “şah” sözü seyid mənasındadır.

Cəlaləddin Rumi özünün məşhur dastanında qeyd edir ki, bir alim, bir seyid və bir adi şəxs bir bağbanın bağına girdilər. Onlar icazə almadan onun malını, bağının meyvələrini yeməyə başladılar. Nəql edir ki, seyidə işarə edib, özünü təqdim etməsini istədikdə, dedi: “... O ki bizim şahzadə və sultanımızdır”.

Seyidlər Peyğəmbərin (s) nəslindəndir. Müsəlmanların vilayət, imamət və rəhbərliyi Peyğəmbər (s) nəsli olan Əhli-beytə (ə) məxsus olduğu üçün onlara şah, əmir, seyid, bəzi yerlərdə mirzə və ərəb ölkələrində isə şərif və əşrəf demişlər. Şah İsmayıl, yəni Seyid İsmayıl o şəxsdir ki, Peyğəmbər (s) ailəsindəndir və İslam cəmiyyətinə rəhbərlik və onlara başçılıq etmək ləyaqətinə malikdir. Bu ləqəbin seçilmə səbəbi bu idi ki, Osmanlı sultanları onların seyid olmasını qəbul etmirdilər. Necə ki, Abbasi xəlifələri Misirdəki Fatimi sultanlarının Həzrət Fatimə (s.ə.), İmam Əli (ə) və Peyğəmbər (s) nəslindən olmaması haqqında imza topladılar. Ona görə də, şəri baxımdan onların siyasi rəhbərliyini inkar etdilər və sual altına qoydular.

Cənab höccətül-islam vəl-muslimin ağa Amili maraqlı söhbətlər edib xatırlatdı ki, belə proqramlarda mənfi məna daşıyan, ayrıseçkilik və təfriqə yaradan nasionalizmdən danışmamalıyıq. İnşallah ki, belə deyil. Həqiqətdə bu gün İran ölkəsində şiə prinsiplərinə əsaslanan hakimiyyətin elan olunduğu gündür. Ərdəbil də İran İslam Respublikasının bir hissəsidir.

Mərasimin təşkil olunduğu münasibətə, yəni şiəlik və Səfəvilər dövlətinin təsis olunması məsələsinə diqqət edərək, monqollar zamanından sonra baş vermiş hadisələrə ümumi bir nəzər salmaq istəyirəm. İran və İraq qüvvələri meydana gəldikdən sonra iş başına gələn bəzi şəxslər regionda onlardan öncəki müsəlman hakimləri kimi sünniliyə və sünni alimlərinə adi və ənənəvi şəkildə bağlı deyildilər. Əksinə, ya monqolların ilk Elxaniləri olan Hun Qu və onun övladları kimi ya ümumiyyətlə müsəlman deyildilər, ya da sonrakı Elxailərdən olan Qazan Xan və başqaları kimi müsəlman idilər. Yəni onlar bir neçə yol ayrıcında idilər. Dinlər arasında buddizmlə İslamdan birini seçməli, İslamı seçdikləri təqdirdə isə sünni və şiə məzhəblərindən birini rəsmi əqidə kimi qəbul etməli idilər.

Təbii ki, hakimlərin İslam məzhəblərindən birini qanuni olaraq qəbul etməsində o məzhəblərin alim və şəxsiyyətlərinin güclü məntiq və dəlilləri əsas rol oynayırdı. Şübhəsiz ki, elmi və məntiqi üstünlük Peyğəmbərin Əhli-beytinin tərəfdarı olan məzhəbin ardıcılları, yəni şiə alimlərinin tərəfində idi. Məhz belə bir şəraitdə Əllamə Hilli o əsrin əhli-sünnə alimlərilə qəhrəmancasına mübahisədə şiəliyin dirçəlməsinə və Elcatyunun şiəliyə yönəlməsinə şərait yaratdı.

Bu hərəkat üç əsrdən sonra Səfəvi dövlətinin yaranması ilə nəticələndi. Əgər vaxtımız olsa, Şeyx Səfiyəddinin rəhbərliyi haqqında söz açaram. Çox istəyirəm ki, bir fürsət olaydı, Şeyx Səfiyəddinin rəhbərliyi haqqında araşdırılmış elmi məsələləri müzakirə edim. Lakin bu mərasim daha çox şiəlik mövzusuna həsr olunub.

Hicri tarixilə 656-cı ildə Çingiz Xanın nəvəsi Hulaku Xanın vasitəsilə Bağdadda Abbasi xilafətinin və Qəzvində İsmaililərin hakimiyyətinin devrilməsi İslam tarixində İrana və İraqa, yəni şiəliyə qarşı yönəlmiş çoxəsrlik məzhəbi repressiyanın aradan qalxması üçün münasib şərait yaratdı. O məzhəbi repressiyalar təqribən bitdi. Beləlilə şiələr fəaliyyət göstərib, öz məzhəblərini təbliğ etmək üçün siyasi, ictimai və mədəni baxımdan əhli-sünnə ilə eyni hüquqa malik oldular.

Hər halda Çingiz Xanın nəvəsi Hulaku Xan İranda hakimiyyətə yiyələndikdən sonra Elxanilər adlanan sülalə hakimiyyətə gəldi. Onların ən bariz şəxsiyyətləri olan Qazan Xan, qardaşı Olcatyu, sonra isə onun oğlu Əbu Səid İranda hakimiyyətdə olmuşlar. Digər bir məsələ budur ki, Bağdad xilafəti devrildikdən sonra yaranmış boşluqda adətən o hökumətlərin vasitəçisi və onlar tərəfindən maliyyələşən əhli-sünnə alimləri özlərinin güclü və qədim arxalarını itirdilər. Diqqət etmək lazımdır ki, bu məsələ tam elmi tarixi bir bəhsidir və sünnilik və şiəlik məsələsi ilə əlaqəsi yoxdur. Burada ancaq tarixi həqiqətlər bəyan edilir. Bir sözlə, beləcə bu alimlər zəiflədilər və bu zaman təqvalı və cəsarətli alimlərin fəaliyyəti üçün zəmin yarandı. Bu alimlərin bir neçə xüsusiyyəti var idi:

1. Dövlətdən asılı deyildilər və onların zülmlərinə, fəsadlarına etiraz edirdilər. Bu xüsusiyyət sünni ruhanilərində yox idi.

2. Özlərini ixtilaflardan, daha dəqiq desək, sünnilərin şiələr əleyhinə təəssübkeş və düşməncəsinə rəftarlarından kənar saxlayır, bu məqsədlə bildirirdilər ki, arifin məzhəbi başqa məzhəblərdən ayrıdır. Sufiliyin öz məzhəbi var və o da səhabələrə tabeçilikdən ibarətdir. Bu vasitə ilə özlərini İslam dünyasında şiələrə qarşı yönələn düşməncəsinə rəftardan qoruyurdular.

3. Bu arif alimlərin 3-cü xüsusiyyəti bu idi ki, öz təriqətlərinin silsiləsini şiələrin 1-ci imamı həzrət Əliyə (ə) və bir neçə başqa məsum imamlara (ə) çatdırırdılar. Bundan əlavə, şiəliyin ümumi əsaslarına, o cümlədən, vilayətçilik, ədalətsevərlik, məzlumları müdafiə və kafirlərlə cihad prinsiplərinə bağlı idilər. Bu cərəyanın tanınmış simalarından Şeyx Əlauddövlə Simnani, Seyid Əli Həmədani, Şeyx İbrahim Həmsuyi Azəri və başqalarını göstərmək olar. Aydındır ki, yuxarıda saydığımız xüsusiyyətlərin bu şəxslərdə olması şiələrin xeyrinə nəticələnirdi və cəmiyyətdə şiələrə qarşı olan mənfi baxış azaldıqca insanların şiəlik haqqında neytral şəkildə araşdırma aparmasına zəmin yaranırdı.

Diqqət yetiriləcək başqa bir məsələ isə sünni məzhəbləri arasındakı, xüsusilə də Hənəfi və Şafei məzhəbləri arasındakı İslam tarixində qədim kökü olan ixtilaflardır. Bu da hicri tarixilə 7-10-cu əsrlərdə monqollardan sonra bizim ölkəmizdə mövcud olan məsələlərdən idi. Misal olaraq, Elcatyunun sarayında baş qazi vəzifəsini daşıyan şafii məzhəbli Nizaməddin Əbdülməlik Marağayi ilə Buxaranın məşhur hənəfi məzhəbli alimi Sədri-cahan arasındakı elmi mübahisəni göstərmək olar. Qeyd etmək lazımdır ki, bu iki məzhəb arasındakı mübahisələrdə qələbələrin çoxu şafei məzhəbinə nəsib olmuşdur. Çünki hənəfi məzhəbi zəif idi, şafei məzhəbi isə əksinə olaraq, daha güclü məntiqə malik idi.

Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, şafei və hənəfi firqələri arasındakı bu ixtilaflar da faktiki olaraq şiənin xeyrinə nəticələnirdi. Ümumiyyətlə, şiə məzhəbinin xeyrinə olan mühüm amillər var idi ki, İslam məzhəbləri ilə elmi mübahisələrdə onlardan bəhrələnə bilirdi.

Bu mühüm amillərdən biri, şiələrin Əhli-beytin (ə) təlimlərinə əsaslanmaları idi. Əhli-beyt (ə) də Peyğəmbərin (s) onlar haqqında dəfələrlə verdiyi birmənalı tapşırıqlara görə xalq tərəfindən ehtiramla qarşılanırdılar və seyidlər də bu vasitə ilə İslam dünyasında hörmət sahibi idilər.

“Nüfuz” və “mənəviyyat” həm seyidlərdə, həm də şiələrdə olan iki ünsürdür. Bu da onların xeyrinə olan mühüm amillərdən idi. Şiələr Əhli-beytə (ə) sarılırdılar və bu ailə də müsəlmanlar arasında hörmət sahibi idilər.

Hənəfi və şafei məzhəbi arasındakı elmi qarşıdurmaya işarə etdik. Bununla yanaşı, şiə alimlərinin sünni alimləri ilə şiə məzhəbinin haqq olması məsələsidə olan uğurlu elmi mübahisəsinə də işarə edək. Bu alimlərin qabaqcıllarından biri Əllamə Hillidir. O, Qazi Nizaməddinlə elmi mübahisələr apararaq onu məğlub etmişdir. Qaraqoyunlular sülaləsindən olan Mirzə şiə məzhəbini qəbul edən ilk şəxsdir.

Bütün bu amillər şiələrin mədəni, ictimai və siyasi fəaliyyətlərilə İranda və onun ətrafında nəzərə çarpacaq inkişafına səbəb oldu. Biz istər Elxanilər dövlətində və onunla eyni əsrdəki başqa dövlətlərdə, istərsə də onlardan sonrakı dövlətlərdə, misal olaraq, Azərbaycandakı Ali-Cəlayir, Ali-İlxu, Fars əyalətindəki Ali-Munzər və Xorasandakı Teymurilər dövlətində geniş və nəzərə çarpacaq fəaliyyətləri olan böyük şiə şəxsiyyətlərini görürük. Onların ən bariz nümunələrindən biri Nəsirəddin Tusidir.

Öz zəmanələrinin böyük şəxsiyyətləri olan Sədrəddin Savcədi və Talibəddin Amili kimi seyidlər də böyük nüfuz sahibi olmuş, baş vəzir kimi mühüm vəzifələri daşımış və sultanlar üzərində böyük təsirə malik olmuşlar. Hətta Elcatyu kimi bəzi sultanlar rəsmi olaraq şiəliyi qəbul edib, on iki imam (ə) adına sikkə zərb etdirirdilər.

Bu şiə alimlərinin təsiri altında olan sultanlar, bir qayda olaraq, xütbələrdən başqalarının adlarını götürür və imamların adı ilə xütbə oxuyurdular.

Belə bir həlledici mərhələdə Şeyx Səfiyəddin Ərdəbili kimi bir şəxsiyyət şiə aləminin mərkəzində meydana çıxır. O, iqtidara bağlı olmayan azad bir şəxsiyyətdir, zahid və arifdir. Hətta onu şiə saymasaq belə, “Səfvət əs-səfa” kitabındakı yazılarından göründüyü kimi onun xarakterinə hakim olan şiə təfəkkürü olmuşdur. Onun təfəkkür və rəftarları da şiəliyin Aşura məntiqilə səsləşir. Digər tərəfdən, Hindistanın cənubundan tutmuş İran, İraq, Suriya, Livan, Fələstin, Qafqaz və Kiçik Asiyaya qədər uzanan bir ərazidə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri arasında nüfuza malik bir şəxs olmuş və bu məntəqələrin hamısından onun ardıcıllları və müridləri olmuşdur. Qardaşı Livanda dəfn edilmişdir. Şeyx Əli Əcəmi ləqəbi ilə tanınan nəvəsi Xacə Sultan Əli Siyahpuş Qüdsdə dəfn olunub. Nəvəsi Xacə Əli Sultanın Hələb və Şamda o qədər müridi olmuşdur ki, məntəqənin sultan və hakimləri ondan bərk qorxuya düşüb, saray mollalarını toplamış və onun əleyhinə fitva vermişlər. Şah İsmayılın babası Cüneydin və atası Heydərin də qətli məhz bu sülaləyə olan sevgidən yaranan belə bir qorxu şəraitində baş verdi. Səfəvi sülaləsinin belə yüksək imtiyazları var idi.

Kəsrəvi kimi şəxslər Səfəvi sülaləsinin şiə məzhəbi adından sui-istifadə edib, Osmanlılara qarşı mübarizə üçün özlərini seyid adlandırdıqlarını, Şah İsmayıldan öncə onların arasına seyidlik iddiasından heç bir əsər-əlamət olmadığını sübut etməyə çalışırlar.

Əlbəttə, Kəsrəvi bu iddiada təqsirsizdir. Çünki 80 il öncə Səfiyəddin Ərdəbilinin kitabı onun əlinə düşməyib. Bundan əlavə, Kəsrəvi öz kitabını yazarkən bir çox tarixi faktlar və sənədlər üzə çıxmamışdı. O bunların hamısından xəbərsiz idi.

Bizdə isə Səfəvi sülaləsinin seyid olmasına dair Şah İsmayıldan on illərlə öncəyə aid olan tarixi faktlar var. Xacə Əli Siyahpuş Hələb, İraq və Şamda Seyyid Əli adı ilə tanınıb. Səfəvilər nəsli həm xalqın məhəbbəitini və etimadını qazanmışdı, həm seyid idilər və həm də şiə. Səfiyəddinin şiəliyi barədə və bu məsələni inkar edən əbəs iddiaların hamısı naqisdir.

Qazi Nurullah Şüştəridən Səfəvilər əsrinin böyük alimləri barədə bir məqamı qeyd etmək istəyirəm ki, o da bizim tədqiqatımızda qətiyyən öz əksini tapmayan təqiyyə məsələsidir:

Şiələrin əlamətlərindən biri bu idi ki, onlar ya deyirdilər ki, biz şafeiyik, ya iddia edirdilər ki, biz hər hansı bir məzhəbin ardıcılı deyilik, əksinə, 4 məzhəbin dini hökmlərinə baxırıq, hansı ehtiyyata daha yaxın olsa, onu seçirik.

Hacı Nurullah Hindistanda qazilik edərkən məhz bu işi görürdü. Özünün şiə olduğunu demirdi və deyə də bilməzdi. Çünki dərhal öldürülərdi. O, Əhli-beyt (ə) məzhəbinə uyğun bir hökm verirdi və bunu şafei, hənəfi və başqa məzhəblərdən birinə aid edirdi.

Bu əməl şiəliyin parolu idi. Biz bunu Şeyx Səfiyəddin Ərdəbilinin həyatında da görürük. Şirazdakı təriqət şeyxi olan Abdullah Bəyani deyir: - “Şeyx Səfiyəddin seyiddir və İmam Kazimin (ə) övladlarındandır. Sonradan Şeyx Səfiyəddin Şeyx Zahid Gilaninin qızı Fatiməni aldı, özü də Şeyx Zahidin şagirdi oldu.

Şeyx Zahid özü ömrünün cavan çağlarında İmam Kazimin (ə) övladlarından olan Seyid Cəmaləddin Təbrizinin yetirməsi olmuşdur.

Buna əsasən, diqqət etdikdə görürük ki, gediş-gəlişlər çox ölçülü-biçilidir. Məhz belə bir şəraitdə şiəlik qalxır, şiə məzhəbi rəsmi olaraq vücuda gəlir.

Bununla belə, Kəlxuran kəndinə getdikdə oranın qəriblik və xarabalıqlarını gördükdə oranın vəziyyətinə əfsuslanırıq ki, nə üçün diqqətsizlik üzündən beləcə xaraba olaraq qalmışdır. Halbuki İmam Kazımın (ə) oğlu həzrət Həmzənin məzarı orada yerləşir.

Starts: 2010/08/17
Ends: Duration:
P.O. Box:
Ardabil,
Iran


Post a comment Related content

Send

Ayətullah Əmirinin Əsərlərini Qoruma Mərkəzinin Darrelarşad Mədəniyyət və Tədqiqat İnstitutunun İnformasiya Mərkəzi

SiteMap