Deneme versiyası
Günün nitqi
Ayətullah amillər: ilk Asrsyant, E. Ast.khda ona Lord ələ ürəyində olduğunu Allahın sadiq iki barmaqları arasında ona Knd.qlb bir Allah tuta onun Dhd.jz Khvdqrar saxlamaq.

 DİN VƏ AZADLIQ MÜNASİBƏTLƏRİ (Müəllif: Ayətullah Cavadi Amuli)

Din və azadlıq münasibətləri

Azadlıq insana xas hüquqlardandır. Onu izah etmək (əhatə dairəsini müəyyənləşdirmək) humanitar elmlərin üzərinə düşür. Humanitar elmlər antropologiyasız heç bir məna kəsb etmir. Antropologiya isə insanın ruhunu nəzərə almadan onu düzgün qiymətləndirə bilməz. Mücərrəd ruhu tanımaq isə mücərrədlər aləmini tanımadan mümkün deyil. Mücərrədlər aləmini tanımaq da varlığın ümumi qanunlarını bilmədən mümkün deyil.

Azadlıq məsələsində bir paralogizm

Bəzən belə bir fikir söylənilə bilər ki, azadlıq bəhsi fəlsəfi bəhs rəngindən çıxmışdır. Əgər cənab Dekart: “Öncə təfəkkür və idrakı tanımalıyıq”, - deyirsə, demək, artıq fəlsəfi, sxolastik və ya fiqhi bəhslərlə azadlıq haqqında danışmaq olmaz. Buna görə də öncə Qərbdə azadlıq düşüncə haqqında meydana gələn dəyişikliklərlə tanış olmalı, sonra isə insanın bir vətəndaş kimi dövlət qarşısındakı azadlığı, fərdi azadlıqları haqqında söhbət açaq. Bu fikir paralogizmdir. Burada məqsəd hövzə (ali dini təhsil müəssisələri) mənsublarını sözügedən bəhslərdə tərk-silah etməkdir.

Bu düşüncəyə görə, sizin iş alətləriniz artıq bir şeyə yaramıq. Nə qədər ki, dəyişməmisiniz, nə qədər ki, Qərbsayağı düşünmürsünüz, idrak haqqında söhbət açmayın. Çünki, azadlığın üç bucağı haqqında mühakimə etməyə, fikir yürütməyə qadir olmayacaqsınız.

Fikir mübadiləsində bu növ paralogizmdən kömək almaq ən pis üsulsur. Bu növ paralogizmdə iddia olunur ki, məsələ dəyişib, dünya dəyişib, siz geri qalmısınız. Bu, çox mürəkkəbdir. Ümumilikdə qeyd etmək lazımdır ki, bu məsələlər hamısı bizim fəlsəfi prinsiplərimizdən olan “varlıq təlimi” (epistemologiya) bəhsləri ilə əlaqədardır. Bizim görkəmli alimlərimizə görə fəlsəfə və sxolastika (kəlam) böyük fiqh (“fiqhi-əkbər”) adlanır və onun prinsipləri bütün yeni məsələlərə, yeni fikirlərə cavab verməyə qadirdir.

Dinə görə azadlıq

Bir çoxları elə düşünürlər ki, din azadlığa mane olur. Bir halda ki, dinin məqsədlərindən biri də azadlığın çərçivəsini izah etməkdir. Azadlıq iki qisimə bölünür: təbii azadlıq və şəriətdə göstərilən azadlıq. Təbii azadlığın sərhəddi səbəbiyyət sistemidir. Şəhid Mütəhhərinin təbirincə desək, insan yaradılış sitemində azaddır. Quran da bir çox ayələrdə buna işarə vurmuşdur. Buna aşağıdakı ayələri misal göstərmək olar:

“Və de: “Haqq Rəbbinizdəndir. Kim istəyir inansın, kim də istəyir inanmasın (kafir olsun)” (“Kəhf”, 29).

“Biz ona iki yol (xeyir və şər, küfr və iman yollarını) göstərmədikmi?!” (“Bələd”, 10).

“Dində məcburiyyət (zorakılıq) yoxdur. Artıq doğruluq (iman) azğınlıqdan (küfrdən) ayırd edildi” (“Bəqərə”, 256).

Burada belə bir sual yaranır ki, əgər insan yaradılış sitemində azaddırsa, bəs, cəza və mükafat nədir? Nə üçün Quranda: (Allah dərgahından belə bir nida gələcəkdir: ) “Onu tutub qandallayın! Sonra da Cəhənnəmə atın!” (“Haqqə”, 30-31) - buyurulur? Buna cavab olaraq qeyd etmək lazımdır ki, bu suala səbəb təbii və şərinin qarışdırılmasıdır.

Quran heç bir zaman mütləq azadlıqdan söhbət açmamışdır. Əksinə yaradılışdan gələn azadlıqdan danışmışdır. Necə ki, həkim deyir: “Bəşər, zəhər və bal yemək arasında yaradılışca azaddır. Amma, əgər zəhər yeyərsə, ölər. Sərhədlər bir-birindən tam olaraq ayrılmalıdır. Heç bir ayə qulun azad olduğunu bildirmir. Qul quldur.

“Və de: “Haqq Rəbbinizdəndir. Kim istəyir inansın, kim də istəyir inanmasın (kafir olsun)”. Amma əgər kafir olarsa, “Onu tutub qandallayın! Sonra da Cəhənnəmə atın!” Dünyada da ilahi əzabın bir hissəsi icra olunur. “Allaha və Peyğəmbərinə qarşı vuruşanların, yer üzündə fitnə-fəsad salmağa çalışanların cəzası ancaq öldürülmək, çarmıxa çəkilmək, ya da əl-ayaqlarının çarpazvari (sağ əllərilə sol ayaqlarını) kəsilməsi, yaxud da yaşadıqları yerdən sürgün olunmalıdırlar. Bu (cəza) onlar üçün dünyada bir rüsvayçılıqdır. Axirətdə isə onları böyük bir əzab gözləyir”. Demək, məlum olur ki, “təkvin” aləmi, “təşri” aləmindən fərqlidir. “Təkvini” azadlıq insan üçün kamillikdir. “Təkvin” və “təşri” bir-birindən fərqli anlayışlardır. Onları qarışdırmaq olmaz.

İnsan məhdud varlıqdır. Məhdud varlıq ümmansız ola bilməz. Onun azadlığı varlığı qədərincədir. Çünki, varlıq aləminə hakim qanun səbəbiyyət qanunudur. İnsanın “təkvini” azadlığı səbəbiyyət qanunu çərçivəsində müəyyənləşdirilir. Əgər insan özünü də öldürməli olsa, səbəbəbiyyət qanununa uyğun davranmalıdır. Haqqında çoxlu ayələr nazil olan “təkvini” azadlıq zərurət və tam azadlıq nəzəriyyələrini rədd etmək məqsədi daşıyır.

 

”Təşrii” azadlıq

“Təşri” aləmində azadlıq yalnız mübahlardadır. Müstəhəb əməlləri həyata keçirmək isə daha yaxşıdır. Vacibləri tərk etmək hüququ yoxdur. Haramlaı həyata keçirmək hüququ yoxdur. Məkruhları edib-etməməkdə azaddır, amma etməmək daha yaxşıdır. Bu beş hökm “təşri” sahəsində azadlığın hüdudlarını müəyyənləşdirmək üçündür.

 

Din azadlığa mane olurmu?

Qədimdən laübali adamlar dinin azadlığa mane olduğunu düşünmüşlər. Bu maneçiliklərin bir neçə nümunəsini diqqətinizə çatdırırq:

“Hud” surəsində həzrət Şüeybin (ə) əhvalatını nağıl edərkən buyurur: (Şüeyb dedi:) Ey qövmüm! Ölçüdə və çəkidə düz (ədalətli) olun. İnsanların heç bir şeydə haqqını əskiltməyin (adamların mallarının dəyərini aşağı salmayın, hər kəsin haqqı nə isə, onu da verin). Yer üzündə gəzib fitnə-fəsad törətməyin!” (“Hud”, 85).

“Ölçüdə və çəkidə düz (ədalətli) olun. İnsanların heç bir şeydə haqqını əskiltməyin” ibarəsinə Peyğəmbərin (s) hədislərində də yer verilmişdir.

Bu ayə nazil olduqda onlar (istehza ilə) dedilər: “Ey Şüeyb! Atalarımızın tapındığı bütləri tərk etməyimizi, mallarımızla istədiyimiz kimi hərəkət etməkdən vaz keçməyimizi sənə namazınmı (dininmi) əmr edir?” Yəni, sən bizdən iki şey istəyirsən. Biri şirklə bağlı etiqadımızdan əl çəkmək, digəri isə çəkidə aldatmaqdan çəkinmək. Bunlar bizim azadlığımızı əlimizdən alır. Sənin namazın bizim azadlığımızın qarşısını alır (Çünki din bir küll olaraq namazda təzahür etdir. Həqiqətən, namaz (insanı) çirkin və pis əməllərdən çəkindirər” (“Ənkəbut”, 45). Çirkin və pis əməllər də insanı namazdan yayındırır. Varlıq aləmində təsir bir tərəfli olmur).

Onlar dedilər: “Din bizim azadlığımızı əlimizdən alır. Biz öz malımızın sahibiyik, ona hakimik. Buna görə də çəkidə azaldıb-çoxaltmaq bizim üçün icazəlidir”. Həzrət Şüeyb (ə) sözünü belə əsaslandırdı: “Azadlıq laübalilik, hərc-mərclik deyil. Bu hərc-mərclik sizin xeyrinizə deyil. Din, əslində insanı əzabverici dərdlərdən xilas edir. Din, azadlığın şərhçisidir”.

 

Azadlığın hüdudları

Əgər dindən kənarda azadlığın hüdudlarını müəyyənləşdirməli olsaq, onun sərhəddini ədalətlə təyin etməliyik. Amma sual budur ki, ədaləti təhdid edən amil nədir? Sərhədsiz azadlıq tələb edən ədaləti də zülm kimi qiymətləndirir. Azadlıq və ədalətə tərif vermək lazımdır ki, onların sərhəddi ayrılsın, bəlli olsun. Azadlıq və ədalət kimi anlayışların izahını haradan öyrənək. Onlar arasındakı sərhəddi kim təyin edir? Ədalətin, azadlığın, hüququn hüdudlarını dindən başqa bir şeymi təyin etməlidir?

Müxaliflərlə davranmaq metodu

Bəzən deyilə bilər ki, kimsə xəncərə əl atmayınca azaddır. Necə ki, xəvaric qılınca əl atmayınca İmam Əlinin (ə) onlarla işi yox idi. Həzrət Əli (ə) qələmlərə, ifadələrə qarşı amansız idi. Xəvaric qələnca əl atmamışdı. İmam Əli (ə) də onları öldürmədi. Amma, mənasız danışdıqda, həzrət (ə) onları məhkum etdi. Etiraz etdikdə, həzrət (ə) onları pisləyir, məzəmmət edirdi. “Nəhc əl-bəlağə”də oxuyururq: “Xəvaricdən biri İmam Əlinin (ə) hüzurunda dedi: “Hökm ancaq Allahındır” (“Ənam”, 57). Həzrət Əli (ə) buyurdu: “Ey dişi sınıq! Allah simanı çirkinləşdirsin. Sakit ol!”

Əgər İmam Xomeyni (r) də qələmlərə, əllərə vursaydı, İmam Əlinin (ə) işini görmüş olacaqdı. Deməməliyik ki, xəvaric qılınca əl vurmadıqca, İmam (ə) onları qılıncdan keçirmədi. Döyüşə ilk olaraq o başlamadı. Kafirlərlə döyüşdə də döyüşü ilk o başlamırdı. İmam Hüseyn (ə) də Kərbəla hadisəsində qarşı tərəfin qanı hədər olmasına baxmayaraq, buyurdu: “Onlar ox atmayınca, siz ox atmayın”. Buradan bəlli olur ki, fərdlərin azadlıq dairəsi silaha əl atıncaya qədər  geniş deyil. Silaha əl atmağın cavabı silahdır. Əgər qələmlə fitnə törədilərsə, cavabı da məhkum etmək, (qələmlə) rədd etməkdir. Çünki zəhərli qələm, ifadə batil, zəlalət və çirkinlikdir. Ona qarşı çıxmaq lazımdılr. Təbii ki, rasional arqument öz yerində lazımdır. Əgər rasional arqument, sübut keçərli deyilsə, təsir göstərmirsə, o zaman “(Ya Rəsulum!) İnsanları hikmətlə (Quranla, tutarlı dəlillərlə), gözəl öyüd-nəsihət (moizə) ilə Rəbbinin yoluna (islama) dəvət et, onlarla ən gözəl surətdə (şirin dillə, mehribanlıqla, əqli səviyyələrinə müvafiq şəkildə) mübahisə et”. Deməli, İmam Əlinin (ə) xəvarici qılınca əl atıncaya qədər özbaşına, azad buraxdığını demək yanlışdır. Demək, hamı azaddır. Qələm, ifadə, söz azadlığı var. Amma, qılınca əl atıncaya qədər demək yanlışdır. Bəzən həlimliyin yeridir, bəzən hücumun. Dərin elmi məsələlər də elmi jurnallarda, ixtisas kitablarında deyilmləidir. Amma şübhələrin viruscasına yayılması azadlığa uyğun deyil. Azadlıq bəhrə verməyəcəyi mühitdə rəva deyil. Amma azadlıq təsdiqedici, təkidedici olduqda nəinki rəvadır, həm də zəruri və faydalıdır.

Azadlıq dini etiqadın bəhrəsi kimi

Din insanları azad etməyə, boyunduruqdan xilas etməyə gəlmişdir. Dini göstərişlər, vacib əməllər zahirdə bəzi məhdudiyyətlər meydana gətirir. Amma, əslində isə məhdudiyətlərdən xilas edir. Başlamaq bəzən açmaq deməkdir. “Əraf” (ayə: 157) surəsində Tövrat və İncil kimi keçmiş kitablardan nəql edərək Peyğəmbəri (s) belə vəsf edir: “(Peyğəmbər) onların ağır yükünü yüngülləşdirər və üstlərindəki buxovları açar”. Peyğəmbər (s) həm əl-ayağını açdı, həm fikir, düşüncə yolunu hamarladı, həm də onlara dirçəliş, inkişaf sövqü verdi.

Yekun

Sonda məsələlərin yekununu yenidən xatırladırıq. Bir növ azadlıq “təkvini” azadlıqdır. Bu, zərurət və tam iradə azadlığına qarşıdır. Bunu məhdudlaşdıran yalnız səbəbiyyət qanunudur. Azadlıq haqqında istinad edilən ayələr də ya etiqadın zorla sırına bilməyəcəyini bildirir, ya da “təkvini” azadlığa aiddir. Bunu “təşrii” azadlıqla qarışdırmaq olmaz. Bu azadlıq yalnız səbəbiyyət qanunu çərçivəsində məhdudlaşa bilər.

İkinci növü isə “təşrii” azadlıqdır. Bu, məhdud və müəyyəndir. Əgər Allah-təala insanı “təşrii” baxımından azad buraxsaydı, “Onu tutub qandallayın!” buyurmazdı. Cənnət və cəhənnəm olmazdı. Hansı ki, həmin əzabın bir guşəsi ictimai cəza tədbirləri kimi bu dünyada da özünü göstərir. İdrak (epistemoloji) baxımından kimsə azadlığı dərk etmək istəsə, insanşünas olmalıdır. Əks təqdirdə idrakı mümkün olmayacaq.

Hərçənd ki, epistemologiya insanın fikri bəhslərinin ən şirin, ən maraqlı hissəsidir. Amma, bu müqəddimədir. İnsan idrakı tanımalıdır. Əgər azadlıq sərhədlərini ədalət təhdid edirsə, o zaman ədalət haqqında sorulmalıdır. Ədalətin dörd hüdudunu nə müəyyənləşdirir? Belə olduqda “azadlıq, ədalət və digər hüquq prinsiplərini orijinal qaynaqlar, yəni kitab (Quran) və sünnə təyin edir” deməkdən başqa çarəmiz yoxdur.

Bu qaynaqlara dayanaraq prinsipləri müəyyənləşdirmək lazımdır. Azad düşüncəli müctehid iyasi fiqhdə azadlığın çərçivəsini izah edir.

Din və azadlıq münasibətləri

Azadlıq insana xas hüquqlardandır. Onu izah etmək (əhatə dairəsini müəyyənləşdirmək) humanitar elmlərin üzərinə düşür. Humanitar elmlər antropologiyasız heç bir məna kəsb etmir. Antropologiya isə insanın ruhunu nəzərə almadan onu düzgün qiymətləndirə bilməz. Mücərrəd ruhu tanımaq isə mücərrədlər aləmini tanımadan mümkün deyil. Mücərrədlər aləmini tanımaq da varlığın ümumi qanunlarını bilmədən mümkün deyil.

Azadlıq məsələsində bir paralogizm

Bəzən belə bir fikir söylənilə bilər ki, azadlıq bəhsi fəlsəfi bəhs rəngindən çıxmışdır. Əgər cənab Dekart: “Öncə təfəkkür və idrakı tanımalıyıq”, - deyirsə, demək, artıq fəlsəfi, sxolastik və ya fiqhi bəhslərlə azadlıq haqqında danışmaq olmaz. Buna görə də öncə Qərbdə azadlıq düşüncə haqqında meydana gələn dəyişikliklərlə tanış olmalı, sonra isə insanın bir vətəndaş kimi dövlət qarşısındakı azadlığı, fərdi azadlıqları haqqında söhbət açaq. Bu fikir paralogizmdir. Burada məqsəd hövzə (ali dini təhsil müəssisələri) mənsublarını sözügedən bəhslərdə tərk-silah etməkdir.

Bu düşüncəyə görə, sizin iş alətləriniz artıq bir şeyə yaramıq. Nə qədər ki, dəyişməmisiniz, nə qədər ki, Qərbsayağı düşünmürsünüz, idrak haqqında söhbət açmayın. Çünki, azadlığın üç bucağı haqqında mühakimə etməyə, fikir yürütməyə qadir olmayacaqsınız.

Fikir mübadiləsində bu növ paralogizmdən kömək almaq ən pis üsulsur. Bu növ paralogizmdə iddia olunur ki, məsələ dəyişib, dünya dəyişib, siz geri qalmısınız. Bu, çox mürəkkəbdir. Ümumilikdə qeyd etmək lazımdır ki, bu məsələlər hamısı bizim fəlsəfi prinsiplərimizdən olan “varlıq təlimi” (epistemologiya) bəhsləri ilə əlaqədardır. Bizim görkəmli alimlərimizə görə fəlsəfə və sxolastika (kəlam) böyük fiqh (“fiqhi-əkbər”) adlanır və onun prinsipləri bütün yeni məsələlərə, yeni fikirlərə cavab verməyə qadirdir.

Dinə görə azadlıq

Bir çoxları elə düşünürlər ki, din azadlığa mane olur. Bir halda ki, dinin məqsədlərindən biri də azadlığın çərçivəsini izah etməkdir. Azadlıq iki qisimə bölünür: təbii azadlıq və şəriətdə göstərilən azadlıq. Təbii azadlığın sərhəddi səbəbiyyət sistemidir. Şəhid Mütəhhərinin təbirincə desək, insan yaradılış sitemində azaddır. Quran da bir çox ayələrdə buna işarə vurmuşdur. Buna aşağıdakı ayələri misal göstərmək olar:

“Və de: “Haqq Rəbbinizdəndir. Kim istəyir inansın, kim də istəyir inanmasın (kafir olsun)” (“Kəhf”, 29).

“Biz ona iki yol (xeyir və şər, küfr və iman yollarını) göstərmədikmi?!” (“Bələd”, 10).

“Dində məcburiyyət (zorakılıq) yoxdur. Artıq doğruluq (iman) azğınlıqdan (küfrdən) ayırd edildi” (“Bəqərə”, 256).

Burada belə bir sual yaranır ki, əgər insan yaradılış sitemində azaddırsa, bəs, cəza və mükafat nədir? Nə üçün Quranda: (Allah dərgahından belə bir nida gələcəkdir: ) “Onu tutub qandallayın! Sonra da Cəhənnəmə atın!” (“Haqqə”, 30-31) - buyurulur? Buna cavab olaraq qeyd etmək lazımdır ki, bu suala səbəb təbii və şərinin qarışdırılmasıdır.

Quran heç bir zaman mütləq azadlıqdan söhbət açmamışdır. Əksinə yaradılışdan gələn azadlıqdan danışmışdır. Necə ki, həkim deyir: “Bəşər, zəhər və bal yemək arasında yaradılışca azaddır. Amma, əgər zəhər yeyərsə, ölər. Sərhədlər bir-birindən tam olaraq ayrılmalıdır. Heç bir ayə qulun azad olduğunu bildirmir. Qul quldur.

“Və de: “Haqq Rəbbinizdəndir. Kim istəyir inansın, kim də istəyir inanmasın (kafir olsun)”. Amma əgər kafir olarsa, “Onu tutub qandallayın! Sonra da Cəhənnəmə atın!” Dünyada da ilahi əzabın bir hissəsi icra olunur. “Allaha və Peyğəmbərinə qarşı vuruşanların, yer üzündə fitnə-fəsad salmağa çalışanların cəzası ancaq öldürülmək, çarmıxa çəkilmək, ya da əl-ayaqlarının çarpazvari (sağ əllərilə sol ayaqlarını) kəsilməsi, yaxud da yaşadıqları yerdən sürgün olunmalıdırlar. Bu (cəza) onlar üçün dünyada bir rüsvayçılıqdır. Axirətdə isə onları böyük bir əzab gözləyir”. Demək, məlum olur ki, “təkvin” aləmi, “təşri” aləmindən fərqlidir. “Təkvini” azadlıq insan üçün kamillikdir. “Təkvin” və “təşri” bir-birindən fərqli anlayışlardır. Onları qarışdırmaq olmaz.

İnsan məhdud varlıqdır. Məhdud varlıq ümmansız ola bilməz. Onun azadlığı varlığı qədərincədir. Çünki, varlıq aləminə hakim qanun səbəbiyyət qanunudur. İnsanın “təkvini” azadlığı səbəbiyyət qanunu çərçivəsində müəyyənləşdirilir. Əgər insan özünü də öldürməli olsa, səbəbəbiyyət qanununa uyğun davranmalıdır. Haqqında çoxlu ayələr nazil olan “təkvini” azadlıq zərurət və tam azadlıq nəzəriyyələrini rədd etmək məqsədi daşıyır.

 

”Təşrii” azadlıq

“Təşri” aləmində azadlıq yalnız mübahlardadır. Müstəhəb əməlləri həyata keçirmək isə daha yaxşıdır. Vacibləri tərk etmək hüququ yoxdur. Haramlaı həyata keçirmək hüququ yoxdur. Məkruhları edib-etməməkdə azaddır, amma etməmək daha yaxşıdır. Bu beş hökm “təşri” sahəsində azadlığın hüdudlarını müəyyənləşdirmək üçündür.

 

Din azadlığa mane olurmu?

Qədimdən laübali adamlar dinin azadlığa mane olduğunu düşünmüşlər. Bu maneçiliklərin bir neçə nümunəsini diqqətinizə çatdırırq:

“Hud” surəsində həzrət Şüeybin (ə) əhvalatını nağıl edərkən buyurur: (Şüeyb dedi:) Ey qövmüm! Ölçüdə və çəkidə düz (ədalətli) olun. İnsanların heç bir şeydə haqqını əskiltməyin (adamların mallarının dəyərini aşağı salmayın, hər kəsin haqqı nə isə, onu da verin). Yer üzündə gəzib fitnə-fəsad törətməyin!” (“Hud”, 85).

“Ölçüdə və çəkidə düz (ədalətli) olun. İnsanların heç bir şeydə haqqını əskiltməyin” ibarəsinə Peyğəmbərin (s) hədislərində də yer verilmişdir.

Bu ayə nazil olduqda onlar (istehza ilə) dedilər: “Ey Şüeyb! Atalarımızın tapındığı bütləri tərk etməyimizi, mallarımızla istədiyimiz kimi hərəkət etməkdən vaz keçməyimizi sənə namazınmı (dininmi) əmr edir?” Yəni, sən bizdən iki şey istəyirsən. Biri şirklə bağlı etiqadımızdan əl çəkmək, digəri isə çəkidə aldatmaqdan çəkinmək. Bunlar bizim azadlığımızı əlimizdən alır. Sənin namazın bizim azadlığımızın qarşısını alır (Çünki din bir küll olaraq namazda təzahür etdir. Həqiqətən, namaz (insanı) çirkin və pis əməllərdən çəkindirər” (“Ənkəbut”, 45). Çirkin və pis əməllər də insanı namazdan yayındırır. Varlıq aləmində təsir bir tərəfli olmur).

Onlar dedilər: “Din bizim azadlığımızı əlimizdən alır. Biz öz malımızın sahibiyik, ona hakimik. Buna görə də çəkidə azaldıb-çoxaltmaq bizim üçün icazəlidir”. Həzrət Şüeyb (ə) sözünü belə əsaslandırdı: “Azadlıq laübalilik, hərc-mərclik deyil. Bu hərc-mərclik sizin xeyrinizə deyil. Din, əslində insanı əzabverici dərdlərdən xilas edir. Din, azadlığın şərhçisidir”.

 

Azadlığın hüdudları

Əgər dindən kənarda azadlığın hüdudlarını müəyyənləşdirməli olsaq, onun sərhəddini ədalətlə təyin etməliyik. Amma sual budur ki, ədaləti təhdid edən amil nədir? Sərhədsiz azadlıq tələb edən ədaləti də zülm kimi qiymətləndirir. Azadlıq və ədalətə tərif vermək lazımdır ki, onların sərhəddi ayrılsın, bəlli olsun. Azadlıq və ədalət kimi anlayışların izahını haradan öyrənək. Onlar arasındakı sərhəddi kim təyin edir? Ədalətin, azadlığın, hüququn hüdudlarını dindən başqa bir şeymi təyin etməlidir?

Müxaliflərlə davranmaq metodu

Bəzən deyilə bilər ki, kimsə xəncərə əl atmayınca azaddır. Necə ki, xəvaric qılınca əl atmayınca İmam Əlinin (ə) onlarla işi yox idi. Həzrət Əli (ə) qələmlərə, ifadələrə qarşı amansız idi. Xəvaric qələnca əl atmamışdı. İmam Əli (ə) də onları öldürmədi. Amma, mənasız danışdıqda, həzrət (ə) onları məhkum etdi. Etiraz etdikdə, həzrət (ə) onları pisləyir, məzəmmət edirdi. “Nəhc əl-bəlağə”də oxuyururq: “Xəvaricdən biri İmam Əlinin (ə) hüzurunda dedi: “Hökm ancaq Allahındır” (“Ənam”, 57). Həzrət Əli (ə) buyurdu: “Ey dişi sınıq! Allah simanı çirkinləşdirsin. Sakit ol!”

Əgər İmam Xomeyni (r) də qələmlərə, əllərə vursaydı, İmam Əlinin (ə) işini görmüş olacaqdı. Deməməliyik ki, xəvaric qılınca əl vurmadıqca, İmam (ə) onları qılıncdan keçirmədi. Döyüşə ilk olaraq o başlamadı. Kafirlərlə döyüşdə də döyüşü ilk o başlamırdı. İmam Hüseyn (ə) də Kərbəla hadisəsində qarşı tərəfin qanı hədər olmasına baxmayaraq, buyurdu: “Onlar ox atmayınca, siz ox atmayın”. Buradan bəlli olur ki, fərdlərin azadlıq dairəsi silaha əl atıncaya qədər  geniş deyil. Silaha əl atmağın cavabı silahdır. Əgər qələmlə fitnə törədilərsə, cavabı da məhkum etmək, (qələmlə) rədd etməkdir. Çünki zəhərli qələm, ifadə batil, zəlalət və çirkinlikdir. Ona qarşı çıxmaq lazımdılr. Təbii ki, rasional arqument öz yerində lazımdır. Əgər rasional arqument, sübut keçərli deyilsə, təsir göstərmirsə, o zaman “(Ya Rəsulum!) İnsanları hikmətlə (Quranla, tutarlı dəlillərlə), gözəl öyüd-nəsihət (moizə) ilə Rəbbinin yoluna (islama) dəvət et, onlarla ən gözəl surətdə (şirin dillə, mehribanlıqla, əqli səviyyələrinə müvafiq şəkildə) mübahisə et”. Deməli, İmam Əlinin (ə) xəvarici qılınca əl atıncaya qədər özbaşına, azad buraxdığını demək yanlışdır. Demək, hamı azaddır. Qələm, ifadə, söz azadlığı var. Amma, qılınca əl atıncaya qədər demək yanlışdır. Bəzən həlimliyin yeridir, bəzən hücumun. Dərin elmi məsələlər də elmi jurnallarda, ixtisas kitablarında deyilmləidir. Amma şübhələrin viruscasına yayılması azadlığa uyğun deyil. Azadlıq bəhrə verməyəcəyi mühitdə rəva deyil. Amma azadlıq təsdiqedici, təkidedici olduqda nəinki rəvadır, həm də zəruri və faydalıdır.

Azadlıq dini etiqadın bəhrəsi kimi

Din insanları azad etməyə, boyunduruqdan xilas etməyə gəlmişdir. Dini göstərişlər, vacib əməllər zahirdə bəzi məhdudiyyətlər meydana gətirir. Amma, əslində isə məhdudiyətlərdən xilas edir. Başlamaq bəzən açmaq deməkdir. “Əraf” (ayə: 157) surəsində Tövrat və İncil kimi keçmiş kitablardan nəql edərək Peyğəmbəri (s) belə vəsf edir: “(Peyğəmbər) onların ağır yükünü yüngülləşdirər və üstlərindəki buxovları açar”. Peyğəmbər (s) həm əl-ayağını açdı, həm fikir, düşüncə yolunu hamarladı, həm də onlara dirçəliş, inkişaf sövqü verdi.

Yekun

Sonda məsələlərin yekununu yenidən xatırladırıq. Bir növ azadlıq “təkvini” azadlıqdır. Bu, zərurət və tam iradə azadlığına qarşıdır. Bunu məhdudlaşdıran yalnız səbəbiyyət qanunudur. Azadlıq haqqında istinad edilən ayələr də ya etiqadın zorla sırına bilməyəcəyini bildirir, ya da “təkvini” azadlığa aiddir. Bunu “təşrii” azadlıqla qarışdırmaq olmaz. Bu azadlıq yalnız səbəbiyyət qanunu çərçivəsində məhdudlaşa bilər.

İkinci növü isə “təşrii” azadlıqdır. Bu, məhdud və müəyyəndir. Əgər Allah-təala insanı “təşrii” baxımından azad buraxsaydı, “Onu tutub qandallayın!” buyurmazdı. Cənnət və cəhənnəm olmazdı. Hansı ki, həmin əzabın bir guşəsi ictimai cəza tədbirləri kimi bu dünyada da özünü göstərir. İdrak (epistemoloji) baxımından kimsə azadlığı dərk etmək istəsə, insanşünas olmalıdır. Əks təqdirdə idrakı mümkün olmayacaq.

Hərçənd ki, epistemologiya insanın fikri bəhslərinin ən şirin, ən maraqlı hissəsidir. Amma, bu müqəddimədir. İnsan idrakı tanımalıdır. Əgər azadlıq sərhədlərini ədalət təhdid edirsə, o zaman ədalət haqqında sorulmalıdır. Ədalətin dörd hüdudunu nə müəyyənləşdirir? Belə olduqda “azadlıq, ədalət və digər hüquq prinsiplərini orijinal qaynaqlar, yəni kitab (Quran) və sünnə təyin edir” deməkdən başqa çarəmiz yoxdur.

Bu qaynaqlara dayanaraq prinsipləri müəyyənləşdirmək lazımdır. Azad düşüncəli müctehid iyasi fiqhdə azadlığın çərçivəsini izah edir.
admin
Date published: 12:00
10 / 10ScaleMaximum stars

Din və azadlıq münasibətləri

Azadlıq insana xas hüquqlardandır. Onu izah etmək (əhatə dairəsini müəyyənləşdirmək) humanitar elmlərin üzərinə düşür. Humanitar elmlər antropologiyasız heç bir məna kəsb etmir. Antropologiya isə insanın ruhunu nəzərə almadan onu düzgün qiymətləndirə bilməz. Mücərrəd ruhu tanımaq isə mücərrədlər aləmini tanımadan mümkün deyil. Mücərrədlər aləmini tanımaq da varlığın ümumi qanunlarını bilmədən mümkün deyil.

Azadlıq məsələsində bir paralogizm

Bəzən belə bir fikir söylənilə bilər ki, azadlıq bəhsi fəlsəfi bəhs rəngindən çıxmışdır. Əgər cənab Dekart: “Öncə təfəkkür və idrakı tanımalıyıq”, - deyirsə, demək, artıq fəlsəfi, sxolastik və ya fiqhi bəhslərlə azadlıq haqqında danışmaq olmaz. Buna görə də öncə Qərbdə azadlıq düşüncə haqqında meydana gələn dəyişikliklərlə tanış olmalı, sonra isə insanın bir vətəndaş kimi dövlət qarşısındakı azadlığı, fərdi azadlıqları haqqında söhbət açaq. Bu fikir paralogizmdir. Burada məqsəd hövzə (ali dini təhsil müəssisələri) mənsublarını sözügedən bəhslərdə tərk-silah etməkdir.

Bu düşüncəyə görə, sizin iş alətləriniz artıq bir şeyə yaramıq. Nə qədər ki, dəyişməmisiniz, nə qədər ki, Qərbsayağı düşünmürsünüz, idrak haqqında söhbət açmayın. Çünki, azadlığın üç bucağı haqqında mühakimə etməyə, fikir yürütməyə qadir olmayacaqsınız.

Fikir mübadiləsində bu növ paralogizmdən kömək almaq ən pis üsulsur. Bu növ paralogizmdə iddia olunur ki, məsələ dəyişib, dünya dəyişib, siz geri qalmısınız. Bu, çox mürəkkəbdir. Ümumilikdə qeyd etmək lazımdır ki, bu məsələlər hamısı bizim fəlsəfi prinsiplərimizdən olan “varlıq təlimi” (epistemologiya) bəhsləri ilə əlaqədardır. Bizim görkəmli alimlərimizə görə fəlsəfə və sxolastika (kəlam) böyük fiqh (“fiqhi-əkbər”) adlanır və onun prinsipləri bütün yeni məsələlərə, yeni fikirlərə cavab verməyə qadirdir.

Dinə görə azadlıq

Bir çoxları elə düşünürlər ki, din azadlığa mane olur. Bir halda ki, dinin məqsədlərindən biri də azadlığın çərçivəsini izah etməkdir. Azadlıq iki qisimə bölünür: təbii azadlıq və şəriətdə göstərilən azadlıq. Təbii azadlığın sərhəddi səbəbiyyət sistemidir. Şəhid Mütəhhərinin təbirincə desək, insan yaradılış sitemində azaddır. Quran da bir çox ayələrdə buna işarə vurmuşdur. Buna aşağıdakı ayələri misal göstərmək olar:

“Və de: “Haqq Rəbbinizdəndir. Kim istəyir inansın, kim də istəyir inanmasın (kafir olsun)” (“Kəhf”, 29).

“Biz ona iki yol (xeyir və şər, küfr və iman yollarını) göstərmədikmi?!” (“Bələd”, 10).

“Dində məcburiyyət (zorakılıq) yoxdur. Artıq doğruluq (iman) azğınlıqdan (küfrdən) ayırd edildi” (“Bəqərə”, 256).

Burada belə bir sual yaranır ki, əgər insan yaradılış sitemində azaddırsa, bəs, cəza və mükafat nədir? Nə üçün Quranda: (Allah dərgahından belə bir nida gələcəkdir: ) “Onu tutub qandallayın! Sonra da Cəhənnəmə atın!” (“Haqqə”, 30-31) - buyurulur? Buna cavab olaraq qeyd etmək lazımdır ki, bu suala səbəb təbii və şərinin qarışdırılmasıdır.

Quran heç bir zaman mütləq azadlıqdan söhbət açmamışdır. Əksinə yaradılışdan gələn azadlıqdan danışmışdır. Necə ki, həkim deyir: “Bəşər, zəhər və bal yemək arasında yaradılışca azaddır. Amma, əgər zəhər yeyərsə, ölər. Sərhədlər bir-birindən tam olaraq ayrılmalıdır. Heç bir ayə qulun azad olduğunu bildirmir. Qul quldur.

“Və de: “Haqq Rəbbinizdəndir. Kim istəyir inansın, kim də istəyir inanmasın (kafir olsun)”. Amma əgər kafir olarsa, “Onu tutub qandallayın! Sonra da Cəhənnəmə atın!” Dünyada da ilahi əzabın bir hissəsi icra olunur. “Allaha və Peyğəmbərinə qarşı vuruşanların, yer üzündə fitnə-fəsad salmağa çalışanların cəzası ancaq öldürülmək, çarmıxa çəkilmək, ya da əl-ayaqlarının çarpazvari (sağ əllərilə sol ayaqlarını) kəsilməsi, yaxud da yaşadıqları yerdən sürgün olunmalıdırlar. Bu (cəza) onlar üçün dünyada bir rüsvayçılıqdır. Axirətdə isə onları böyük bir əzab gözləyir”. Demək, məlum olur ki, “təkvin” aləmi, “təşri” aləmindən fərqlidir. “Təkvini” azadlıq insan üçün kamillikdir. “Təkvin” və “təşri” bir-birindən fərqli anlayışlardır. Onları qarışdırmaq olmaz.

İnsan məhdud varlıqdır. Məhdud varlıq ümmansız ola bilməz. Onun azadlığı varlığı qədərincədir. Çünki, varlıq aləminə hakim qanun səbəbiyyət qanunudur. İnsanın “təkvini” azadlığı səbəbiyyət qanunu çərçivəsində müəyyənləşdirilir. Əgər insan özünü də öldürməli olsa, səbəbəbiyyət qanununa uyğun davranmalıdır. Haqqında çoxlu ayələr nazil olan “təkvini” azadlıq zərurət və tam azadlıq nəzəriyyələrini rədd etmək məqsədi daşıyır.

 

”Təşrii” azadlıq

“Təşri” aləmində azadlıq yalnız mübahlardadır. Müstəhəb əməlləri həyata keçirmək isə daha yaxşıdır. Vacibləri tərk etmək hüququ yoxdur. Haramlaı həyata keçirmək hüququ yoxdur. Məkruhları edib-etməməkdə azaddır, amma etməmək daha yaxşıdır. Bu beş hökm “təşri” sahəsində azadlığın hüdudlarını müəyyənləşdirmək üçündür.

 

Din azadlığa mane olurmu?

Qədimdən laübali adamlar dinin azadlığa mane olduğunu düşünmüşlər. Bu maneçiliklərin bir neçə nümunəsini diqqətinizə çatdırırq:

“Hud” surəsində həzrət Şüeybin (ə) əhvalatını nağıl edərkən buyurur: (Şüeyb dedi:) Ey qövmüm! Ölçüdə və çəkidə düz (ədalətli) olun. İnsanların heç bir şeydə haqqını əskiltməyin (adamların mallarının dəyərini aşağı salmayın, hər kəsin haqqı nə isə, onu da verin). Yer üzündə gəzib fitnə-fəsad törətməyin!” (“Hud”, 85).

“Ölçüdə və çəkidə düz (ədalətli) olun. İnsanların heç bir şeydə haqqını əskiltməyin” ibarəsinə Peyğəmbərin (s) hədislərində də yer verilmişdir.

Bu ayə nazil olduqda onlar (istehza ilə) dedilər: “Ey Şüeyb! Atalarımızın tapındığı bütləri tərk etməyimizi, mallarımızla istədiyimiz kimi hərəkət etməkdən vaz keçməyimizi sənə namazınmı (dininmi) əmr edir?” Yəni, sən bizdən iki şey istəyirsən. Biri şirklə bağlı etiqadımızdan əl çəkmək, digəri isə çəkidə aldatmaqdan çəkinmək. Bunlar bizim azadlığımızı əlimizdən alır. Sənin namazın bizim azadlığımızın qarşısını alır (Çünki din bir küll olaraq namazda təzahür etdir. Həqiqətən, namaz (insanı) çirkin və pis əməllərdən çəkindirər” (“Ənkəbut”, 45). Çirkin və pis əməllər də insanı namazdan yayındırır. Varlıq aləmində təsir bir tərəfli olmur).

Onlar dedilər: “Din bizim azadlığımızı əlimizdən alır. Biz öz malımızın sahibiyik, ona hakimik. Buna görə də çəkidə azaldıb-çoxaltmaq bizim üçün icazəlidir”. Həzrət Şüeyb (ə) sözünü belə əsaslandırdı: “Azadlıq laübalilik, hərc-mərclik deyil. Bu hərc-mərclik sizin xeyrinizə deyil. Din, əslində insanı əzabverici dərdlərdən xilas edir. Din, azadlığın şərhçisidir”.

 

Azadlığın hüdudları

Əgər dindən kənarda azadlığın hüdudlarını müəyyənləşdirməli olsaq, onun sərhəddini ədalətlə təyin etməliyik. Amma sual budur ki, ədaləti təhdid edən amil nədir? Sərhədsiz azadlıq tələb edən ədaləti də zülm kimi qiymətləndirir. Azadlıq və ədalətə tərif vermək lazımdır ki, onların sərhəddi ayrılsın, bəlli olsun. Azadlıq və ədalət kimi anlayışların izahını haradan öyrənək. Onlar arasındakı sərhəddi kim təyin edir? Ədalətin, azadlığın, hüququn hüdudlarını dindən başqa bir şeymi təyin etməlidir?

Müxaliflərlə davranmaq metodu

Bəzən deyilə bilər ki, kimsə xəncərə əl atmayınca azaddır. Necə ki, xəvaric qılınca əl atmayınca İmam Əlinin (ə) onlarla işi yox idi. Həzrət Əli (ə) qələmlərə, ifadələrə qarşı amansız idi. Xəvaric qələnca əl atmamışdı. İmam Əli (ə) də onları öldürmədi. Amma, mənasız danışdıqda, həzrət (ə) onları məhkum etdi. Etiraz etdikdə, həzrət (ə) onları pisləyir, məzəmmət edirdi. “Nəhc əl-bəlağə”də oxuyururq: “Xəvaricdən biri İmam Əlinin (ə) hüzurunda dedi: “Hökm ancaq Allahındır” (“Ənam”, 57). Həzrət Əli (ə) buyurdu: “Ey dişi sınıq! Allah simanı çirkinləşdirsin. Sakit ol!”

Əgər İmam Xomeyni (r) də qələmlərə, əllərə vursaydı, İmam Əlinin (ə) işini görmüş olacaqdı. Deməməliyik ki, xəvaric qılınca əl vurmadıqca, İmam (ə) onları qılıncdan keçirmədi. Döyüşə ilk olaraq o başlamadı. Kafirlərlə döyüşdə də döyüşü ilk o başlamırdı. İmam Hüseyn (ə) də Kərbəla hadisəsində qarşı tərəfin qanı hədər olmasına baxmayaraq, buyurdu: “Onlar ox atmayınca, siz ox atmayın”. Buradan bəlli olur ki, fərdlərin azadlıq dairəsi silaha əl atıncaya qədər  geniş deyil. Silaha əl atmağın cavabı silahdır. Əgər qələmlə fitnə törədilərsə, cavabı da məhkum etmək, (qələmlə) rədd etməkdir. Çünki zəhərli qələm, ifadə batil, zəlalət və çirkinlikdir. Ona qarşı çıxmaq lazımdılr. Təbii ki, rasional arqument öz yerində lazımdır. Əgər rasional arqument, sübut keçərli deyilsə, təsir göstərmirsə, o zaman “(Ya Rəsulum!) İnsanları hikmətlə (Quranla, tutarlı dəlillərlə), gözəl öyüd-nəsihət (moizə) ilə Rəbbinin yoluna (islama) dəvət et, onlarla ən gözəl surətdə (şirin dillə, mehribanlıqla, əqli səviyyələrinə müvafiq şəkildə) mübahisə et”. Deməli, İmam Əlinin (ə) xəvarici qılınca əl atıncaya qədər özbaşına, azad buraxdığını demək yanlışdır. Demək, hamı azaddır. Qələm, ifadə, söz azadlığı var. Amma, qılınca əl atıncaya qədər demək yanlışdır. Bəzən həlimliyin yeridir, bəzən hücumun. Dərin elmi məsələlər də elmi jurnallarda, ixtisas kitablarında deyilmləidir. Amma şübhələrin viruscasına yayılması azadlığa uyğun deyil. Azadlıq bəhrə verməyəcəyi mühitdə rəva deyil. Amma azadlıq təsdiqedici, təkidedici olduqda nəinki rəvadır, həm də zəruri və faydalıdır.

Azadlıq dini etiqadın bəhrəsi kimi

Din insanları azad etməyə, boyunduruqdan xilas etməyə gəlmişdir. Dini göstərişlər, vacib əməllər zahirdə bəzi məhdudiyyətlər meydana gətirir. Amma, əslində isə məhdudiyətlərdən xilas edir. Başlamaq bəzən açmaq deməkdir. “Əraf” (ayə: 157) surəsində Tövrat və İncil kimi keçmiş kitablardan nəql edərək Peyğəmbəri (s) belə vəsf edir: “(Peyğəmbər) onların ağır yükünü yüngülləşdirər və üstlərindəki buxovları açar”. Peyğəmbər (s) həm əl-ayağını açdı, həm fikir, düşüncə yolunu hamarladı, həm də onlara dirçəliş, inkişaf sövqü verdi.

Yekun

Sonda məsələlərin yekununu yenidən xatırladırıq. Bir növ azadlıq “təkvini” azadlıqdır. Bu, zərurət və tam iradə azadlığına qarşıdır. Bunu məhdudlaşdıran yalnız səbəbiyyət qanunudur. Azadlıq haqqında istinad edilən ayələr də ya etiqadın zorla sırına bilməyəcəyini bildirir, ya da “təkvini” azadlığa aiddir. Bunu “təşrii” azadlıqla qarışdırmaq olmaz. Bu azadlıq yalnız səbəbiyyət qanunu çərçivəsində məhdudlaşa bilər.

İkinci növü isə “təşrii” azadlıqdır. Bu, məhdud və müəyyəndir. Əgər Allah-təala insanı “təşrii” baxımından azad buraxsaydı, “Onu tutub qandallayın!” buyurmazdı. Cənnət və cəhənnəm olmazdı. Hansı ki, həmin əzabın bir guşəsi ictimai cəza tədbirləri kimi bu dünyada da özünü göstərir. İdrak (epistemoloji) baxımından kimsə azadlığı dərk etmək istəsə, insanşünas olmalıdır. Əks təqdirdə idrakı mümkün olmayacaq.

Hərçənd ki, epistemologiya insanın fikri bəhslərinin ən şirin, ən maraqlı hissəsidir. Amma, bu müqəddimədir. İnsan idrakı tanımalıdır. Əgər azadlıq sərhədlərini ədalət təhdid edirsə, o zaman ədalət haqqında sorulmalıdır. Ədalətin dörd hüdudunu nə müəyyənləşdirir? Belə olduqda “azadlıq, ədalət və digər hüquq prinsiplərini orijinal qaynaqlar, yəni kitab (Quran) və sünnə təyin edir” deməkdən başqa çarəmiz yoxdur.

Bu qaynaqlara dayanaraq prinsipləri müəyyənləşdirmək lazımdır. Azad düşüncəli müctehid iyasi fiqhdə azadlığın çərçivəsini izah edir.
Starts: 2010/08/17
Ends: Duration:
P.O. Box:
Ardabil,
Iran


Post a comment Related content

Send

Ayətullah Əmirinin Əsərlərini Qoruma Mərkəzinin Darrelarşad Mədəniyyət və Tədqiqat İnstitutunun İnformasiya Mərkəzi

SiteMap